GÅ! - sa Kirkegaard

Ute er det ein solrik vinterdag. Sjølv nyt eg den gjennom vindauga. Har vore litt krimsjuk over ei veke no, og då lokkar ikkje den kalde, men vakre, dagen ute meg. I staden vert det kos med det siste skotet på familietreet, ei lita jente på vel eit år.
Og litt drøyming om nye vandringar i eit varmare landskap.

Kva tid skal de ut å gå att?
Slik er det mange som har spurt meg dei siste månadane. Og eg har ikkje hatt noko klart svar. For det er eit par ting som først må finne sitt svar.
Det første er å finne plass til det på kalendaren. Uforutsette ting har dukka opp som krev sin plass på mi kjære og min sin vekeplan. Men det kan sjå ut for at det i juni, eller i månadskiftet juli/august, eller seinhaustes oktober/november kan verte ledig rom på kalendaren for eit par veker. Så då vi får sjå kva som kan kome til å dukke opp.

Det andre er kva camino vi i såfall skal gå. For Camino Frances gjekk vi ferdig i fjor haust. Og om der endå er mange ting eg gjerne skulle sett etter den vegen. Ting vi gjekk forbi. Anten fordi vi ikkje gav oss tid til å oppsøkje det, eller fordi vi ikkje visste om det, så er det vel heller tvilsamt om eg kjem til å gå den samanhengande fleire gonger.

Men der er andre vandringsvegar til Santiago de Compostela. Mange vegar, både kortare og lengre.

Det er berre å kaste eit blikk på dette kartet, så ser ein det. Men dei lange som Camino Norte, ut mot Biskayabukta, eller Via de la Plata, også kalla sølvruta, frå Sevilla i syd, er ikkje gjort på eit vandringsår for meg. Sjølv om eg godt kunne tenkje meg å gå dei begge, så må eg erkjenne at eg går nok litt for seint. ( Men som han sa ein tyske ungdom då han vart spurd kvifor han hadde så korte dagsetappar. Då svara han: Det er min camino.) Difor  bør det nok heller verte ei av dei kortare vegane, for dei er der dei og. Om det skulle felle på plass med ei vandring i løpet av året.

 

Han som skal komme

Arnulf Øverland var ein skarp motstandar av kristendomen og kristendomen sin plass i vårt land.
Likevel , trass i sin skarpe kritikk, så henta han mykje frå dei bibelske fortellingane i sine dikt.
Diktet under her er henta frå ei samling med dikt frå krigen sine dage, noko som nok har farga orda.
Biletet er henta frå den enno ikkje ferdige basilikaen "Sagrada Familia" -  "Den heilage familie" sin basilika i Barcelona. Eg fekk stor sans for det det grove, litt rå, uttrykket som scenene på veggen ved den eine porten inn til basilikaen er gitt.

I mørke ufredstider

lød vi en lov;

En måtte alltid våke,

om alle andre sov.

 

Den hårdest forfulgt stamme

blandt folkene hadde en tro;

den levet i alle hjerter,

den brente i alle blod:

 

En konge skulde komme,

hvis mor var mø.

Han skulle frelse og fri sitt folk;

Man han måtte dø.

 

Han kom; og de kjente ham ikke.

Han var en tømmersvenn.

Han vanket i dårlig selskap.

De kjente ham ikke igjen.

 

De sendte en spotteglose

mot korset, der han hang.

Men han vil komme tilbake

ennu engang!

En morgen

En morgen skal skoddene fjernes,

lyset trenge

gjennom veggene av blindhet,

de svarte ordene henge

urørlig under takbjelkene i hjernen.

Og du ser med mer enn dine øyne

at alt omkring deg -

alt du kalte virkelighet

alt du viktet deg med

og gjorde ord om  - alt

er bare hvivlende støvfnugg

som tjener til å gjøre

           lyset synlig.

Hans Børli





Solglytt

Januar var ein stabil månad i år. Mykje kaldt og klårt vær, og eg fekk sjå sola klatre litt meir opp på sørhimmelen , mest kvar dag. Men det har og vore ein innemånad. Eg likar ikkje så godt kulden lenger. I staden har eg fått gle meg, saman med mi kjære, over dagleg omgang med dei siste skota på familietreet.
Men februar kom med værbyte. I dag vakna eg til snøkvite marker. Og det kvite har helde fram med å dale ned utover dagen. Ikkje så mykje, men nokre elingar har det vore, med enkelte solglytt inn i mellom.

Ut på ettermiddagen sit eg ved vindauget og ser ut. Ein snøeling er i ferd med bli borte i austfjella, men ein ny varslar si kome med ein mørknande vesthimmel. Det på den tida då sola er ferdig med sitt lys for dagen. Brått opnar det seg eit hol opp mot det blå i sør, og i det holet ser eg sola stå over åskanten.  Det driv skyer, restar av elingen som var, over åsen, og sollyset teiknar ei mørk skuggerand i skyene, av trea oppe på åskanten. Og bak dei, høgre oppe, i det skarpe sollyset ser eg den svakare teikninga av trea oppe på åsen.  Så gøymer den komande snøelingen sola sitt lys, og alt mørknar av igjen.

Stavkyrkja

Det var minusgrader i lufta så eg hadde kledd meg godt til ei gudsteneste i den gamle kyrkja, men inne var det ein god lunk så det varde ikkje lenge før det yste laget måtte av.

Eg er ute i god tid, så eg får høve til å la augene, og tankane, flyge sine eigne vegar før klokkene ringer inn til samling denne søndagen, 900 år etter kyrkja stod nyreist på branntomta etter den som stod her før.
Det var kong Sverre sine menn som i hemn for eit lendmannsdrap, brende ned heile kaupangen og kyrkja. Men det tok ikkje lang tid før ei ny kyrkje reiste seg på branntufta.
Ho fekk nok sine endringar gjennom hundreåra, før ein på 1950-talet byrja å føre den attende til hennar opphavelege utsjånad. Eller så langt det var råd å gå på den vegen, når ho samstundes skulle vere ei soknekyrkje i aktiv bruk.
Og utvendig er det ikkje mykje som skil frå 1200-talet. Tek ein vekk tårn og våpenhus, og bygger svalgangar rundt kyrkja, så har ein 1200-tals kyrkja.

Den gamle i sine slitne skinnklær, stør seg tungt på staven der han stig inn under det lave svalgangstaket og inn mot kyrkjedøra. Over han reiser kyrkja sin endevegg seg høgt mot den lyse vårhimmelen. Det grønkast på bøane her nede ved fjorden. Lenger oppe står furuskogen tett oppover mot åsbrynet. Han tek tak i døra, opnar den og stig inn i det halvmørke kyrkjeromet. Berre nokre små runde gluggar høgt oppe sender litt lys inn i romet der stolpar og band teiknar seg av oppover mot mønet, langt der oppe.
Han stør seg igjen på staven når han stikk fingarene ned i det vigsla vatnet, lyfter dei og teiknar seg med krossen sitt teikn på panne og bringe, medan han formar nokre ord han har lært, og sagt, heilt frå barndomen. Dei er på framandt mål, men presten fortalde han eigong kva dei tydde på sognamål.
Så lyfter han hovudet og rettar augene fram mot koret der framme. Der strålar det gult lys mot han frå dei mange kjertelysa som lyser opp  det vesle romet ved alteret. Presten og hans medhjelparar er alt igang med å messe sine songar på det framande målet. Oppe over korbogen ser han lyset spegle seg i Kvitekrist sin lekam, der han heng, spikra fast på krossen sin.
Den gamle finn seg ein tom plass på benken som strekkjer seg bortover veggen på mannnsida av romet. Legg nevane i kross over staven, bøyer hoved ned mot dei, og vender sinnet oppover mot Kvitekrist der oppe, og mot presten si røyst der framme i det gule lyset.
Om litt vil han mødefullt reise seg og gå fram mot koret. Og når det vert hans tur får han det vesle brødet lagt inn på tunga. Det er lekamen til Kvitekrist dette brødet, hadde presten fortalt han den gongen han full av undring hadde spurt kva det var som var så heilagt med denne vesle brødbiten. Det er lekamen som Kvitekrist gav i døden for alle menneske eingong, også for deg Iver, hadde presten sagt då.
Så er messa over. Dei sløkkjer lysa der framme, og kyrkjeromet ligg igjen i halvmørke. Han reiser seg tungt på staven, vender seg mot alteret der framme. Teiknar seg endå ein gong med krossteiknet før han legg handa på dørklinka og stig ut over dørstokken. Ut i vårsola . Ut på kyrkjevollen med sitt vårgrøne gras.

Så kom reformasjonen, og nokre få tiår seinare er kyrkjeromet endra, for no er det luthersk skikk som råder. Her er kome inn benkar som kyrkjelyden sit på under gudstenesta. På alteret er der kome ei altertavle med bilete av den krossfeste, og øvst oppe på den ser dei den sigrande Kristus kome på skya.
Her er kome preikestol som presten skulle nytte når han forkynner. Ikkje på sognemål slik kyrkjelyden talar seg mellom, men på kongens mål, dansk.
Endå nokre tiår seinare er Kristus på krossen borte frå plassen sin over korbogen. Det same er Maria Møy og andre heilage menn og kvinner som var tilstades i kyrkjeromet. I staden har to store minnetavler fått plass inne i kyrkjeromet. Den eine for ein prest og hans familie.  Og over koropninga der Kristus før hang, heng den andre. Der har herren til Kaupangergodset sikra seg sin plass, han som utrusta kyrkje med dette nye inventaret. Og på sideveggane er der komne blyglasvindauge som slepper dagslyset inn i kyrkjeromet. Og på veggane er der roser og andre målingar som pyntar opp romet.
Årtier seinare er og svalgangen rundt kyrkja borte, men den har fått tårn og våpenhus.
Og i gudstenesta er det Ordet og salmesong som råder grunnen, og den vert nok opplevd lang når gudstenestemålet sogningen høyrer er framandt mål, overklassa sitt mål, dansk.

900 år er lang tid. Kyrkja har sett tidene skifte. Det har sett bygdefolket, både dei kondisjonerte og småkårsfolket fylle kyrkjeromet i sorg, og i glede. Etter 800 år byrja folket sitt mål å høyrast frå kor og preikestol.

Denne siste januarsundagen sit ein eldre mann i ein av benkane og let auge og tankar vandre før klokkene ringer inn gudstenestetimen. Og målet til han som leier gudstenesta er det lokale bygdemålet. Gudstenesteboka har han lagt bort, istaden nyttar han eit lite databrett. Og som presten i katolsk tid hadde sine korgutar, har og denne sine unge hjelparar. Bygda sine 5-klassingar skal få kvart sitt nytestament, og dei deltek i dei ulike ledda i gudstenesta.
Den gamle frå 2013 tenkjer på kva kyrkja har opplevd av ytre endringar i sine 900 år, men sannleg har ho og opplevd store endringar i gudstenesteuttrykket i dei åra ho har stått her på kyrkjevollen i Kaupanger 

.

Puerta del Perdon

Kvar gong den 25.juli - dagen for apostelen Jakob - fell på ein søndag er det eit heilagt år i Santiago de Compostela, og då vert ei stengde dør opna. Går ein då gjennom den døra så får ein tilgjeving for sine synder - om angeren er ekte eller ikkje.
Då vi  ifjor vandra inn i Santiago var døra stengd då 2012 ikkje var noko heilagt år.
Men det eg ikkje visste var at eg alt året før hadde vandra gjennom ei slik dør der pilegrimar på veg mot Santiago si grav kunne få tilgjeving for sine synder nå ein gjekk gjennom den. Og det sjølv om dei ikkje nådde fram til Santiago de Compostela.

Kvar den døra er? Jau, det er den andre porten, døra, inn til Basilika San Isidoro i Leon.

Puerta del Perdon heiter den. Tilgjevinga sin port.

Ikkje visste eg det, og ikkje kunne eg velge å la vere å gå igjennom den, om eg ville inn i basilikaen. Årsaka var at den andre døra, Lammet sin port, var stengd grunna restaureringsarbeid.

 

Puerta del Perdon har og to portvakter på sidene av døra. Men denne gongen er det ikkje to heilagmenn frå spansk jord, men Peter og Paulus. Peter med nøklane til himmelriket, og Paulus med ei bok i hendene.

 

Denne porten, og tympanumet over den, skal vere noko yngre enn hoveddøra Puerta del Cordon. Men begge er romanske portar.
Tympanumet på Puerta del Perdon har tre motiv henta frå hendingar etter Jesus sin død på krossen.

Det sentrale motivet er at Jesus vert teken ned frå krossen. Vi ser ei kvinne som held den eine handa hans, og ein mann som held kroppen medan den tredje held på å drage siste naglen laus med ei tang
Over svevar eit par englar med røykjelseskar og spreier velduft over dei.

Til høgre for nedtakinga frå krossen er vi komne fram til oppstoda frå død og grav. Vi ser ein engel som lyfter steinen frå grava, og dei tre kvinnene som gjekk til den for å stelle hans døde lekam, men som fann grava tom.

Det tredje motivet syner at Jesus vert lyft opp frå jorda att, og to englar som ser ut for å lyfte han opp.

 

Basilika San Isidoro fortel gjennom sine to tympanum over Puerta del Cordero og Puerta del Perdon dei sentrale fortellingane om kva som er grunnlaget i kristentrua, Grunnlaget for tilgjevinga og nåden som kom til oss gjennom Jesus Kristus sitt liv, død og oppstode. 

 

 

 

 

 

 

.

 

Puerta del Cordero

Puerta del Cordero - Lammet sin port.
Der er to dører - portar- inn til kyrkjeromet i Basilika San Isidoro.
Den eldste er truleg frå 1100-talet, Og namnet Lammet sin port har si årsak i motivet på tympanumet over porten.

Dette motivet var mykje framme i den mozarabiske kulturen på den spanske halvøya på 1100-talet, Motivet over den andre porten var ikkje like mykje i fokus på den tida.

Hovedmotivet er Abraham som lyfter kniven over sonen Isak, klar til å ofra han på alteret, slik Gud hadde bedt han om å gjere. Dette for å teste ut Abraham sin vilje til å høyre på Gud, sjølv om det ville koste han dyrt?

Men i det han lyfter handa for å utføre offeret, høyrer han Guds røyst, her symboliset av Guds hand. Denne handa er ofte nytta som eit symbol på den usynlege Gud og er på latin kalla "Dextera Domini". Og røysta ber Abraham om  ta ned kniven, Og samstundes ser vi ein engel som skuvar fram eit lam  som sit fast i busken like ved. Vi ser og ein person til, om det er ein tenar, eller det er Isak i det dei kjem fram veit eg ikkje, men vi ser han tek av seg skorne fordi dei står på heilag grunn.  I hovedmotivet er både Abraham ig Isak berrføtte.

På sidene av offerscena finn vi på eine sida Sara utanfor teltopninga, speidande etter sonen Isak i det dei rid bort for å dra til Moriafjellet der ofringa skal finne stad. Ho lyfter eine handa. Er det i sorg over kva Abraham er i ferd med å gjer?

Og på andre sida finn vi Abraham sin første son Ismael, også han ridande og med pil og boge i hendene, medan Hagar, mor hans ser ut som ho lyfter på kleda og dansar.
Uttrykkjer ho glede over det som no hender? Er det eit uttrykk for korleis det kristne i nord såg på islam og dei islamske maurarane i sør?














Men der eit motiv til på dette tympanumet. Over Abraham og Isak finn vi eit motiv som knyter seg opp til noko Abraham sa til Isak på vegen mot Moriafjellet. På Isak sit spørsmål om kvar offerlammet var, svara Abbaham at Gud ville sørge for det.
Inne i kransen ser vi lammet Gud valde seg ut. Den som Johannes døyparen peikar på når han seier" Sjå der er Guds Lam som ber bort verda si synd." Og som vi finn at i Johannes Openberring 5,6 " Og eg såg eit Lam: Det stod midt i krinsen, mellom kongsstolen og dei fire skapningane og dei eldste, og Lammet såg ut som det var slakta." Og bak Lammet ser vi krossen som fortel kven Lammer er, Den salva Kristus, Jesus.
"Agnus Dei" syng vi i våre gudstenester. "Du Guds lam som  bar all verdsens synder". Det er soga som tympanumet over Puerta del Cordera har tala til uteljande menneske om, i snart 900 år.