Avisa Valdres 2006

Etter vandringa i 2006, hadde eg eit stykke i Avisa Valdres.
Dette har eg funne at på www.pilegrim.info
Her er mi forteljing frå 2006.


Pilegrim i Valdres
Vandring gjennom Valdres, frå opninga av pilegrimsvegen
Harald Sætre, Avisa Valdres 20.07.2006

23. juni byrja pilegrimane som skulle gå pilegrimsvegen gjennom Valdres å samle seg på Ildjarntunet i Hedalen. Leiarar på turen var soknepresten i Vestre Slidre, Tordis Ødegaard og Jahn Børe Jahnsen frå Valdres Folkemuseum.


Slik kan ein rast på pilegrimsvandring vere, her ved Vangsmjøsa med Bergsfell i bakgrunnen.

Utanom desse to var vi om lag 40 vandrarar, frå Fauske i nord til Mandal i sør. I alder frå om lag 20 til 70 år, og med kvinnene i klart fleirtal. Tidleg jonsokdag hadde vi keltisk morgonbøn i Hedalen stavkyrkje. Etter ei lita samling på kyrkjebakken, var det klart for ordføraren i Sør-Aurdal å klippe den raude snora, og med det markere at pilegrimsvegen gjennom Valdres var opna. Sekkene kom på og 40 par føter byrja å gå.



Naturoppleving
For underteikna vart vandringa ei naturoppleving av dei store. Heile vegen vandra vi mellom blomstrar i mengder og i eit stort artsmangfald. Dei to første dagane var ei vandring over åsar, myrar og i stor granskog. På stiar og etter skogsvegar, forbi småvatn og setervollar. For ein som har vakse opp mellom fjord og fjell, var dette eit nytt landskap. Vi gjekk for det meste etter den gamle prestevegen mellom Hedalen og Reinli kyrkjer.

Etter å ha vandra over åsane og vassa over Muggedøla, vandra nye åsar og myrar, kom vi om kvelden fram til Smørhølet. Der hadde Sør–Aurdal sokneråd stelt fint til for oss med god og varm mat, og telt for overnatting. Men Smørhølet svara ikkje til namnet den kvelden og natta. Vinden hadde dei inga styring med. Det bles kaldt då vi var der, så natta vart kanskje i lengste laget for nokre av oss, og på morgonen kom regnet. Men kven har sagt ein skal ha berre gode dagar på si ferd, også det sure og leie hører med. Smørhølet vart også eit minne som vi tek med oss vidare.


Luksuspilegrimar

Neste dag bar det vidare gjennom skog og forbi setrar ned mot Bagn og så til Reinli. Sokneråda i Valdres hadde på heile vegen ordna med god overnatting og velsmakande mat, og det var ordna med ein fylgjebil som frakta bagasjen vår. Under vandringa bar vi berre med ein liten sekk med det vi trong for dagen. Slik sett var vi ein flokk luksuspilegrimar. Det er nok ikkje alle pilegrimar som får oppleve slik service undervegs.

Gode opphald fekk vi heile vegen oppover dalen. Utanom teltnatta i Smørhølet fekk vi nytte skular. På Fossheim i Røn fekk vi hytter med seng å ligge i. Siste natta, på Kyrkjestølen, kom vi nærare vanleg pilegrimsstandard. Fire av oss mennene sov "godt" den natta også på lasteplanet i fylgjebilen, til selskap av svirrande mygg. I tillegg til dei som stilte opp for oss med middag og frukost, var alle dei som stod langs vegen med kald drikke og gode kaker med på å gi oss mange gode minne.

Jernbanetraseen
Reinli stavkyrkje var andre kyrkja vi besøkte på vandringa, så fylgde, Aurdal og Ulnes kyrkje, Mo kyrkjeruin, Slidredomen, Lomen og Høre stavkyrkje. Heensåsen kyrkje og Øye gjenreiste stavkyrkje før vi kom fram til St. Tomaskyrkja.

Tredje dagen gjekk vi frå Reinli om Sundvollen til Aurdal kyrkje. Derifrå fylgde vi traseen til den nedlagde Valdresbanen fram til Leira. Eit stykke av den hadde pukkunderlag, ikkje det beste når ein har litt gnagsår, men ein representant for kommunen lova på Fagernes at dette skulle rettast på, det skal verte god gang og sykkelveg der det i dag er pukk og laus sand. Undervegs vart det eit besøk hos Jul Haganæs som fortalde om Knut Hamsun si tid i Aurdal.

Heimekjent
Fjerde dag bar vegen forbi Fagernes og bratt opp Bergastigen til kvileplassen med praktfull utsikt over bygdene rundt Strandefjorden.

Femte dag berre 12 kilometer til Slidre. Reine kviledagen, men ein solvarm dag. Sjette dag det lengste stykket frå Slidre til Hensåsen. For ein vestlending kjendest det heimekjent å kome inn mellom fjella med fossande elvar igjen, og sjå mørk granskogen verte bytt med ein lysare grøn lauvskog. Sjuande dag kom vi ned til Vangsmjøsa og til Øye, med ein rast ved kvernhusa ved Vennis. Vel framme på Øye hadde vi kveldssamlinga vår inne i den enkle, men vakre stavkyrkja.

Så stod siste vandringsdag for døra. Over fjellet frå Øye til Filefjell. Vel framme ved kyrkja gjekk vi inn og la våre stavar og blomar på altaret. Ei pilegrimsvandring frå Hedalen stavkyrkje til St. Tomaskyrkja på Filefjell var over.



Syftesok
Søndag 2. juli var det Syftesok, dagen for det gamle Syftesokstemnet på Filefjell. Det er messe i kyrkja. Relikvieskrinet frå den gamle kyrkja skal berast inn i den nye St. Tomaskyrkja. I prosesjonen er vi som har vandra vegen med.



Messa er over, det er tid for farvel og takk for fylgjet. 10 dagar har mange av oss vore saman og åtte dagar har vi delt vegen. Forventingane til turen var nok ulike, slik ståstadene i tru også var. Likevel trur eg vandringa gjorde noko med kvar enkelt, noko kanskje ikkje minst presten vår, Tordis, hadde æra for med sine ord til ettertanke:

– Takk til mine medvandrarar for varme og venskap.
– Takk til alle valdrisar eg møtte langs vegen.
– Takk til Jahn Børe Jahnsen og Tordis Ødegaard for alt dei gav.

Kvifor ikkje setje av nokre dagar til å gå pilegrimsvegen gjennom Valdres, heilt eller delvis. Der ligg opplevingar og ventar. Den beste tida må vere midtsommar med alle blomane langs vegen.

Valdres 04.juli 2009

Siste dag.
I dag skal vi over fjellet til St. Thomas kyrkja på Filefjell.


Men først morgonbøn i nyekyrkja på Øye frå 1747.




Det går oppover lia. Vi høyrer bruset frå Eltunfossen lenger borte i skogen.
Så flatar det ut framover Rødalen på bilveg til vi tek av inn på den postvegen lenger opp i lia.

Stien snor seg fram mellom tre og stein, over det store raset frå 2004, til vi er på stølsvegen igjen der han endar.


Vi rastar ved den brusande elva, og nokre av oss nyttar høvet til eit lite bad.


Stien byrjar lyfte seg oppover mot skarhøgda.
På stølen Brekkudn tek vi ein liten pust i bakken og nyt utsikta utover Rødalen under oss.


Men vi skal høgare opp.
Stien går bratt opp mot skarhøgda og varden.


Vel oppe kan vi puste ut og sjå oss attende mot Vangsmjøsa og fjella rundt.
Vi samlast rundt varden for å feste oss til digitalbrikka.


Lenger framme på fjellet ligg Røtjern. Der står ei hytte som vi samlast rundt for ein liten matbit. Men det vert ikkje store roa, for bremsen er hissig ute etter oss.


Vi ber med oss nokre merkestikkerfrå Rødalen.
Dei minkar jamt etter som dei vert sette ned for å merke vandringvegen for nye og ukjende vandrarar.


Sidan brems, fluge og mygg er så hissige, går vi jamt fram mot Tenlefjorden og hytta der før vi tek rast på ny.
Eg nyttar høvet til ein symjetur, og så varmt vatn som der på høgfjellet skal eg vente lenge på å få i fjorden heime.


Mot sør ligg fjellrekkja med Suletind som den mest markerte.
- trykk med peikaren på biletet, så vert det større -


Ikkje lenge etter står vi på høgste punktet.
Godt markert av ei stor kube av ein stein.
Jostein stør imot best han kan, så ikkje steinen skal ta overbalanse og rasar ned.


No byrjar det å gå nedover mot Filefjell.
Fjellrekkja på nordsida av dalen og utover mot Sogn stig fram.


Så er vi framme på "Feginsbrekka", og langt i vest kan vi sjå Kyrkjestølen og St.Thomas-kyrkja.


Det går raskt nedover stien til vi er ved Otrøvatnet.
Det har vore mykje hyttebygging rundt vatnet sista åra.
Eller er hytter rette ordet? Dei er då store hus. Og rett vakkert kan eg ikkje sei det er, heller.

Vegen fører oss vestover langs vatnet, og når vi er i vestenden kjem vi på nytt inn i ein hytteby, men siste stykket fram til Kyrkjestølen går på sti i skogen langs E-16.


Der den gamle kongevegen tek av over fjellet mot vest, samlast vi.
Eli prest kjem med prosesjonsskrinet, og med Jon i front med skrinet, går vi i samla rekkje lang E-16 mot Kyrkjestølen og St.Thomas-kyrkja.


Når vi svingar av mot kyrkja byrjar kyrkjeklokka å ringe for oss, og den held fram med å ringe medan vi går syngjande rundt kyrkja tre gonger.


Så går vi inn i og legg stavane våre mot alteret.

Vi er framme. Vandringa frå Hedalen til St. Thomas-kyrkja er over også for dette året.

Det luktar godt av varm brennsnut, og det smakar godt også.

Eli leiar ei enkel gudsteneste før vi samlast i ring og syng vår pilegrimssong for siste gong.
Så fortel Jahn Børe soga om kyrkja på Filefjell.
Både den gamle, og den nye.
Den gamle stavkyrkja som på kyrkjeleg ordre, trass i sterke protestar,vart reven i 1808. Og den nye, open ut mot verda, som vart vigsla i 1971.


Pilegrimane etter endt vandring framme ved St.Tomas-kyrkja.

St. Thomas kven er det? Han var den engelske kong Henrik II sin ven, men som erkebiskop stod han opp mot kongen, og for kyrkja. Derfor vart han myrda i Canterbury katedralen i 1170.

Her er mykje interessant å sjå. Men kopien av relikvieskrinet og altertavla som avbildar Maria Dolorosa (Maria smertens mor) med alle apostlane rundt seg fangar meg mest. Det spesielle er at kvar av apostlane sitt martyrium vert fortalt på den.

Så er det tid for avskil, og takk for laget desse 4 dagane.
Takk til våre medvandrar for godt fellesskap, og takk til Jahn Børe, Eli og Jostein for det dei gav oss med på vegen vidare.


Heddals-madonnaen på alteret i St.Tomas-kyrkja.

Vi to skal mot vest. Dotter vår er komen med bilen for å hente oss.
Dei andre vert henta austover av buss, ned Valdres til Fagernes.


Flotte dagar med vandring i godt fellesskap i vakker natur.
Ei oppleving for livet.
Bodil manglar framleis dei 4 dagane frå Hedalen til Fossheim.
Vi får sjå om det ikkje vert råd å ta dei eit seinare år.



Og til kommuner og mynde av ulikt slag i Valdres.
Denne pilegrimsvegen gjennom Valdres synest eg er noko av det beste Valdres har å by på.
Sats på den Valdres og bygg den ut.
Reklamer for den så den vert kjend og brukt av unge og gamle, både frå vårt land og frå andre land.
For betre reklame for Valdres kan ein knapt få enn å vandre sakte gjennom gjestfrie bygder.
Samstundes som er får kunnskap om bygdene, hendingar og folk gjennom sakte vandring. Og ein får tid til å sjå, lukte og erfare.
Ikkje minst er ei oppleving å få kome inn i kyrkjene og sjå det unike som ligg i bygningar, inventar og kunst.
Og kjenner ein etter, kan ein merke på kroppen historia og mystikken i dei gamle kyrkjeroma.
Dette er det ikkje mange landskap som kan by på.
Valdres har det.
Sats på det Valdres.



Og til deg som har lese om denne vandringa vår.
Pilegrimsvegen ligg der.
Kvifor ikkje setje av 8 dagar i slutten av juni og gå den.
For oss to vart det minnerike dagar.
Det trur eg du også vil erfare.

Valdres 03.juli 2009

Atter ein morgon med sol frå klår himmel.
Så er vi klar for ein ny dag.


Og no er Hugakollen som vi vandra mot i heile går, rett i syd for oss.

I dag går vandringa frå Hensåsen og ned til Vangsmjøsa,
og vidare langs den mot vest til Øye.

Men først. Morgonbøn i Hensåsen kyrkje.
Dvs. Før morgonbøna fekk vi soga om kyrkja.
Det var Vang på andre sida av Vangsmjøsa som var kyrkjestad, og å kome dit før moderne vegar si tid var ikkje enkelt. Derfor levde draumen om eiga kyrkje og kyrkjegard.
Så skulle Vang stavkyrkje rivast i 1840 til fordel for ei ny og større kyrkje.
Ein av bøndene arbeidde hardt for å få kjøpe og flytte stavkyrkja til Hensås, men...
Stavkyrkja hamna i Swartswald i Tyskland i staden.
I dag står ho grunna grenseflyttingar i Polen.

Kyrkje på Hensåsen vart det først i 1902. Og då med god hjelp av utflytta bygdefolk i USA.
Det særeigne med kyrkja er at ho er dekorert med sjablongmåling, og har eit amerikansk kyrkjepreg.


Etter morgonbøna måtte vi ta farvel med endå ei av pilegrimsflokken, så no er vi nede i 11 stykker.
Det var Ingun med det glade smilet som valde å forlate oss.

Det er vemodig når ein står i ringen av medvandrarar som ein har gått saman med, ete saman med, prata med og med det lært å kjenne, og så skal ei forlate gruppa, bli borte.

Så står vi der i ring, held kvarandre i hendene og syng songen:
"Må din veg gå deg i møte
og må vinden være din venn
og må solen varme ditt kinn
og må regnet vanne mildt din jord
Inntil vi sees igjen, må Gud holde deg i sin hånd!"


Ein armerikafarar som heim att, tok med ein ny attraksjon til Valdres. Valdresrosa som kom opp i mønet på mange uthus. Mange av dei eldste rosene er borte, men tradisjon vert helden ved like også i våre dagar.


Etter litt ned og opp bar det nedover mot Leirhol.
Der tok Jahn Børe pilegrimane mmed ned til ein gamal gravhaug. Der gjekk mange av dei under jorda. Ned i eit inntakt gravkammer.


Også mi Bodil gjekk i haug.

Sjølv fekk eg meg ein triveleg prat på vegkanten med Bjørn.
Sør for oss ligg vatnet og blenkjer i sola, men på andre sida av vegen reiser fjellet seg bratt opp over oss med kvite fossar i floget.
Eg kjenner meg heimkomen til vestlandet.

Nede ved Vangsmjøsa , rett overfor Vang, er der ein fin rasteplass med tilhøyrande
sandstrand.
Og der venta det ei, nei to, overraskingar på oss.


Ein "engel" hadde rigga seg til med oppslegen solparasoll, og venta på oss med kald brus og saft, - og heimelaga kringle. Ho hadde vore med under vandringa sist året og ynskte å overraske oss.
Og så kom det endå ein "engel" med kald saft og muffins.
Det står ikkje på å vere pilegrim i Valdres!

Vang er Eli prest sin heimstad, for ho er ikkje berre pilegrimsprest og prostiprest i Valdres. Ho er og kona til presten i Vang. No fekk vi, på litt avstand, sjå kvar heimen hennar var. Ho har fylgt oss med bilen desse dagane og sørga for god og kald drikke til oss, utanom å vere vår åndelege vegleiar under vandringa.

Med vatnet så nær, var det fleire som nytta høvet til litt kroppsleg avkjøling.

Og så litt gamalt drama.


Ved enden av rasteplassen står der 4 steinar i graset. Dei er reiste over 4 menn frå Søndrol på andre sida vatnet som prøvde seg på fiske i annan manns fiskerett. Så vart dei overraska i fisket sitt av Tor på Hamre som hadde retten. Det byrja med ord og enda med kniv. Dei 4 frå Søndrol kom ikkje derifrå i live. Men også Tor hadde fått sitt. Med innvollane samla opp i skjorta snubla han heimover, men så seig også han saman. Eit stykke lenger framme står steinen hans Tor, midt i enga.

Nokre km leger framme kløyver Sandsdalen fjella mot nord. Der elva frå dalen fossar ut for berget på Vennis ligg fleire kvernhus. Her er det vakkert og fredfullt, og det smakar godt med ein rast på berga mellom den fossande elva og kvernhusa.


Lenger framme går vegen gjennom steinen Kløvningadn og ut i Kviturda. Det er ikkje noko problem å gå gjennom steinen no, men tidlegare, før det vart sprengd bilveg igjennom, var sprekka så smal at ein mann kunne koma igjennom, men ikkje ei ku.


Øye der framme er komen nærare, og vi ser nyekyrkja ligge kvit under den kvite fossen i elva ned frå Rødalen. Dit opp går vegen i morgon.


Og mot aust ligg ei flott fjellrekke.


Så går vi over brua og bort over sletta til Øye. Der ser vi stavkyrkja ligge lita, brun og unnselig på bakken ved bilvegen.

Øye gamle stavkyrkje har ei særeigen soge.
Den vart teken ned då folket i Øye bygde nyekyrkja i 1747.
Så var ho borte heilt til ein i 1930 åra skulle reparere muren i nyekyrkja.
Og under golvet fann dei 156 sentrale deler av den gamle kyrkja.
Etter ein del diskusjon valde ein å reise kyrkja igjen. Ikkje på sin gamle plass nede ved Vangsmjøsa, men oppe på bakken ved ferdavegen.


Det er eiga atmosfære i å stige inn i denne gamle kyrkja.
Ho er vel det næraste ein kan kome kyrkjene slik dei var i gamal, katolsk tid, før det kom preikestol og benkar inn i dei.
Her er det berre benker langs veggane, og ho er mørk, men frå koret fell lyset ut i kyrkjeromet.
Enkelt, vakkert, eit rom for stillheit og meditasjon.


Vi hadde ei enkel gudsteneste i dette romet. Det var ei sælebot for sinnet å sitje der etter vandringa i den solvarme dagen.

Det er Sørre Hemsing som har ordna med den gode maten siste dagane, og i dag, den siste med felles middag, vart det reinsdyrsteik med mykje gode grønsaker attåt. Herleg godt.

Valdres 02.juli 2009

Morgon med sol frå klår himmel.


I dag skal vi gå 27 km. Det er den lengste etappen. Derfor starta vi tidleg for å kunne dra nytte av den kjøligare morgonen.
For vi startar med ein lang motbakke opp lia til stort gravrøysfelt frå jarnalderen, Gardbergfeltet.


Vel oppe er der eit ope område i skogen. Her er det vidt utsyn mot vest, og her står det ein gamal runestein frå 300-talet.


Den ber ei tekst som kan gi rom for mange tydingar.
Der står: "Eg Gudegjest rita runene."


Her og sett opp ein kopi av ei riting frå Hegge kyrkje, med eit vers frå Håvamål attåt.

Eg skal ikkje gi meg ut på noka tyding, men langt i vest, stikk det opp ein liten fjelltopp. Det er Hugakollen. Den skal vi gå mot i dag, og når vi i kveld er framme, vil han vere i sør for oss.

Eg fekk eit lite drops av Eli prest i dag, eit lite pilegrimsord. "Ein pilegrim har alltid auga festa i horisonten" Det må høve i dag når vi skal vandre mot Hugakollen.

Vi er to mindre i dag. Danske Inge hoppa av i går.
Det same gjorde Knut i dag tidleg. Han har hatt med seg hund, men etter all den varme asfalten har den fått såre potar.
Eg kjem att neste år og går resten, var Knut si helsing til avskil.

Eli prest køyrer bil p.g.a helsa.
Bjørn sit på hos henne av og til. For han er det 3.gongen han går Valdres.
Dei to første gongane gjekk han åleine, men denne gongen fylgjer han gruppa.
Bodil og eg er baktroppen, dvs. Jostein er ankermann og går sist.


Vi held oss oppe i lia.
Litt lenger framme vert det ein avstikkar ut på Klokkargardsberget.
Der er nokre fjellflagg i Valdres. Eit av dei er på berget her.


Ein liten rast medan vi nyt utsynet over Slidre, og over dalen både mot aust


og vest.


Skogen kan by på så mange slags "typer".


Etter fleire km opnar skogen seg ved Kvålstølane og gir oss eit postkortutsyn over Lomenbygda og vestover mot fjella i Vang.

Det går oppover igjen, men så berst det bratt ned den gamle ferdavegen, Kvamsvegen. Den går frå Lomen og opp over åsen mot Austre Slidre.

Nede på dyrka mark igjen ligg det gamle og maleriske Ringstadtunet framfor oss.
Malerisk, ja, men desverre merka av forfall. Husa har byrja å bli skjeive, nokre tjote med kjetting. Om nokre år vil dei nok byrje å rase saman, om ikkje noko vert gjort for redde tunet.

Her i Lomenbygda budde forfattaren Knut Hauge. Han har henta mykje av stoffet i romanserien om Ulfs-ætta her i frå.

Valdres er eit distriktet med mange middelalderkyrkjer. 6 av våre 28 stavkyrkjer finn vi her.


Ei av dei er Lomen stavkyrkje.

Der er ei eiga stemning i å stige inn i desse gamle kyrkjene.
Det er å stige inn i ei ei anna tid, ei anna verd.


Eg høyrer Jahn Børe fortelje, og i medan let eg meg flytte attende mellom folket som kom her i glede, i sorg, og i undring og tilbeding til Kristus, Maria og dei heilage kvinner og menn.


På alteret står eit kvitt hovud.Ein kopi av eit madonnahovud (?) frå middelalderen. Kanskje ein levning av ei Maria-statue som eingong stod over eit alter her i kyrkja.

Så ber det først vidare ned i bygda, men så oppover igjen.
Oppover og oppover.
Heldigvis fell det skuggar frå trea innover vegen, for sola steikjer i bakkane.
Det kjennest ut for å vere godt over 30 grader.

Endeleg er vi oppe i Ellestadbygda.
Der opnar utsynet seg mot aust, heilt til Ulnes kyrkje langt bak oss.


Lenger framme opnar Hørebygda seg med stavkyrkja oppe i bakkane.


I 2006 var ho under restaurering. Golvet var borte og det hekk plast alle vegne inne.
I dag syner ho seg vakkert fram.

Ute har soknerådet ordna med brus, saft og frukt. Herleg med slik velkomst og omtanke i varmen.

Høre og Lomen kyrkje er bygd over same lest, men Høre er nokre få år eldre enn Lomen.
Og for Høre er det mogeleg å stadfeste byggeår nokså sikkert gjennom ei runeinnskrift på preikestolen i kyrkja.
Den seier att: "Det året Elling og Audun hogg til denne kyrkja ... Erling i Nidaros". Det manglande ordet er truleg "fall"

Den som fall i Nidaros var Erling Skakke. Elling og Audun høyrde til stormennene rundt kong Sverre. Og året var 1179.

Høre stavkyrkje er rik på treskurd frå middelalderen.
Kyrkja må ha vore svært vakker då ho stod i si fulle prakt, langt attende i tid.
I motsetning til Lomen stavkyrkje, er ho framleis i aktiv bruk som soknekyrkje.

Men enno er det eit stykke att før vi har Hugakollen rett i sør, og no kjem vi inn på Den Bergenske Kongevegen frå 1790.
Vegevesenet har sett opp fleire orienteringskilt langs den der den snor seg fram gjennom skogen frå Høre og mot Laglimvatnet og Hensåsen.


12 timar etter at vi byrja å gå, er vi framme på Hensåsen skule.
Då er vi komne frå austlandet sine åsar og granskog, til vestlandet sine fjell og lauvskog.


Framme på Hensåsen ser vi Vangsmjøsa og fjellrekkja over Vang på sydsida av vatnet.


Og i kveld vert middagen, rjomegraut med flatbrød og spekemat til, teken ute i den varme sommarkvelden.