Nesland stavkyrkje

Det er ikkje alt eg tykkjer like godt om på facebook, men likevel har eg nokre faste sider som eg fylgjer med på, og no er eg komen inn på noko som kallast norske stavkyrkjer. Og der finn eg mange ting som er nye for meg. Ikkje berre om dei kyrkjene som enno stend i bygdene, men og om dei det ikkje er råd å vitje lenger.

Ved byrjinga av 1800,- stod framleis 95 stavkyrkjer.

Vedtaket som vart gjort rundt 1850-talet om kyrkjene skulle ha plass til 1/3 av kyrkjelyden gjorde nok at mange av dei gamle kyrkje var revne og erstatta med nye, og då med den tid sine moderne kyrkjer. Frå 1850 til 1885 vart 32 kyrkjer borte.

Ei av dei som fekk den skjebnen var ei lita kyrkje i Telemark, truleg frå 11-talet. Ho var berre 8-9 meter lang. Det var Nesland kyrkje i Vinje. M. B. Landstad prøve å berge henne frå riving, men lukkast ikkje.

Men han etterlet seg eit minne i verseform om denne gamle og vesle kyrkja i Kvenne-Karis vise.

Å der er vent ved Neslands kyrkja 

Når klokkune gjeve dur.

Der gjekk eg og las for gamle presten, 

og der heve eg stade brur.

Gud hjelpe den som er gamal.

Å der er vent ved Neslands kyrkja

når folket kallar på Gud.

Der heve eg fenge lagt i frå meg

mi såraste hjartesut

Gud hjelpe den som er gamal.

Der ligg han Olaf  jamsides,

og der hadd'eg tenkt me te, 

der skal dei ho Kari leggje, 

der vil ho jordast ned.

Gud hjelpe den som er gamal.

Eg totte det var trega lege

riva det skruvet ned,

men der vekse no sure applar

allstødt på gamle tre.

Gud hjelpe den som er gamal.

Påskedag på Stedje

Høgtidsgudstenesta i Stedje kyrkje i Sogndal vart ei fin avslutning på mi påskefeiring dette året. 

Fire ulike kyrkjer vitja eg. To i Luster pretegjeld og to Sogndal, og med fire prestar til å leie dei. Tre menn og ei kvinne.

Men høgtidsgudstenesta i dag var den første der salmesongen verkeleg lyfte meg. I dei to kyrkjene i Luster var kyrkjelyden eldre og ikkje så mange, så der var organisten ikkje berre orgeltrødar,  men og kyrkjesongar, , så der fekk eg ei kjensle av at vedkomande og eg song duett, noko som heilt sikkert ikkje stemte.

Men i dag var eg ikkje åleine om songen. Og presten leidde gudstenesta med dåp og nattverd på ein fin og ledig måte. 

Og i morgon er påskevitjinga mi i Sogn over, då berst det nordover att. Om eg ikkje tek ein stans i Fjærland og får med meg gudstenesta i Mundal kyrkje der.

Påskenatt

Påskenattsmessa har eg alltid feira i mi heimekyrkje, men denne påske når eg er i indre Sogn, vart det i ei ny kyrkje for meg. Etter ein halv times køyring på svingete vegar frå Kaupanger kjem ein til tettstaden Gaupne, og der feira vi midnattsmessa dette året.

Og det er rart, sjølv om liturgien er den same, så vart det likevel ei anna oppleving.Det var prosten i Indre Sogn, Geir Paulsen, som leidde messa. Ein mindre kyrkjelyd, ikkje noko kor deltok, svak kyrkjelydsong, kanskje derfor der var forsongar på salmane, ingen messing frå prosten, alt vart lest. Uvant for meg, men, midnattsmessa vart, trass i det uvande, ei god oppleving den siste timen av påskelaurdagen dette året.

Ute av kyrkja i natta igjen, bles lysa ut under salmen : Deg være ære. Det heile vart avrunda av at prosten kom med det ortodokse

påskeropet : Kristus er oppstaden, og kyrkjelyden gav sitt svar: Ja, han er sannleg oppstaden.  Den avslutninga har eg sakna i mi heimekyrkje si feiring av påskenattsmessa.

Så vart det å køyre heim på svingete vegar, utan møtande trafikk, og med mørklagde heimar lang vegen, medan salmen tona i mi meg: 

Krist stod opp av døde i påskemorgen  røde. Thi synger lydt og sjeleglad, hans menighet i allen stad, Ære være Gud i det høye.

Langfredag 2023

Ein solrik Langfredag i indre Sogn med gudsteneste i den gamle stavkyrkja. Men pasjonsgudsteneste vart det ikkje sidan to born skulle døypast i gudstenesta. Då samla prestevikaren heile påska under eit , frå palmesundag til oppstoda første påskedag.   

Det er ei oppleving for meg kvar gong eg vitjar den gamle kyrkja oppe bakken over Kaupangerbukta.

Reist som ho vart på 1100-talet, ein gong etter sjøslaget på Fimreite. Då tok kong Sverre hemn over bøndene som hadde drepe lendmannen hans, og Sverre sine menn brende kaupangen inne i bukta. Truleg vart også kyrkja som då stod der elden sitt rov. Den noverande kyrkja, som er den tredje på staden, vart reist etter det. Kyrkja har vorte utvida nokre gonger gjennom århundra så i dag er ho mellom dei største stavkyrkjene vi har. Noko som ho er åleine om er dekoren på veggane i skipet, der det er måla notar til ein gamal salme.

Då dei undersøkte grunnen under kyrkja fann dei under branntomta etter dei tidlegare kyrkjene nokre graver der beina vart datert til 800-talet. Så når kom kristendomen til landet? Tidlegare enn vi trur?

Fet kyrkje

Kyrkjer eg ikkje har vore inne i før er alltid spanande å vitje. I dag på Skjærtorsdag kunne eg krysse av for ei ny. Sidan der ikkje var gudstenester i nærleiken av Kaupanger, vart turen langt til Luster kommune og Fet kyrkje i Indre Hafslo. Ei kyrkje frå 1894, høgt oppe i bakkane over riksvegen inn mot Gaupne.

Vi var av dei første som steig inn dørene, og då ho som tok imot oss såg at eg tok fram mobilen for å ta bilete, skunda ho seg fram og beordra bort nokre karar som stod framme ved koret. Berre presten vart ståande att i samtale med kvinna som drog trekkspelet, og var forsongar til salmane.

Altertavla var frå den tidlegare kyrkja  og var ei katekismetavle der dåpspåbodet, Fader Vår og teksta om nattverden stod å lese. Presten Bård Valle leia gudstenesta, og heldt preika. Etterpå var kyrkjelyden nyfikne på kven desse to framande var. Var dei turistar,  eller? Og kven vi var måtte vi då fortelje.

Etterpå tok vi turen opp på ein ny haug eit par kilometer nærare fjorden. Der låg Joranger kyrkje med eit vidt utsyn over Lustrafjorden.

Nedstryn kyrkje

Så fekk eg kome inn i ei kyrkje eg ikkje har vore i før. Det var Nedstryn kyrkje. Kyrkjekoret eg syng i hadde øvingshelg no i mars på Innvik Fjordhotell, og den øvingshelga avslutta vi tok del i gudstenesta i Nedstryn kyrkje. Vi fekk og synge tre songar for kyrkjelyden, men under liturgien vart eg stum. For deira melodiar til mellom anna nattverdsliturgien var heilt framande for meg. Men likte den gjorde eg, sjølv om eg ikkje kunne delta med mi eiga røyst.

Det er alltid spanande å kome inn i framande kyrkjer for å få sjå korleis det er der. Og Nedstryn kyrkje hadde mykje spanande å sjå.

I sær fanga alteret og kopien av det gamle antipendiet ( alterfrontbiletet) augo mine.

Alterskapet hadde opphaveleg vore ei katekismetavle, mendei tekstene var seinare overmala med bibelske motiv. 

Men det gamle antipendiet fortalde i åtte medaljongar korset si soge. Originalen er i Bergen museum.

Vartdal kyrkje

Under ein kyrkjekonsert i Vartdal kyrkje hadde det sentrale motivet på frontveggen i koret fått ei ekstra belysing som gjorde at det steig sterk fram frå dei andre mindre belyste motiva som Jonas Peson hadde dekt alle veggane i koret med.

I lag med tonane frå orgel og piano, og dikta som vart framførda, gjorde den belyste Kristus på korset kvelden til ei god stund i kyrkja. Ulik dei mange gongane eg har fått gjort teneste i kyrkja tidlegare.

Vår Frues Kirke

Første kvelden i Trondheim gjorde vi eit forsøk på å kome inn i domen, men det var til fånyttes. Den var stengd. Kva gjer ein då ?  Ein tek seg ein liten gåtur i nærområdet. Som til den gamle og mykje omsyngne bybrua. Noko som skal vere særs romantisk, men romantikken glimra nok med sitt fråvær den kvelden. Ikkje so med eit større tog av ukrainarar som demonstrerte mot krigen i heimlandet med plakatar, flagg og kraftige rop.

Men kva er meir å sjå på ein heller kjøleg kveld i trønderhovedstaden? Vår Frues kirke låg på vegen vår mot parkeringsplassen ved torget. Der var lys innafor vindauga. Er ho opa? Det kom då ein mann ut. Då prøver eg og ser om vi kan kome inn. Det lukkast. Ho var opa, ikke for omvising, men Kirkens Bymisjon heldt den opa for gatas frosne sjeler. Der høyrde ikkje vi heime men fekk kome inn likevel.

Eg kom i prat med ein kar som heldt på rydde fremste kyrkjeskipet for stolar. Og mitt skryt av kyrkjeromet fekk han til å auke lysstyrken, og til fortelje meg om kyrkja si soge  og om det eg såg for augo mine.

Galleriet var for dei kondisjonerte, ikkje for almuen i eldre tid, fortalde han.

Harald Hardråde bygde ei Mariakyrkje på 1060-talet. Ho vart reva på seint 1100-talet. I staden kom der ei stavkyrkje.Men 1206 under borgarkrigen kom det til ei massakre på baglarar som hadde søkt tilflukt i kyrkja, og kyrkja vart delvis øydelagd i det angrepet. Kort tid etterpå vart det reist ei steinkyrkje på staden.

Altertavla, fortalde han, er den største i landet, og ho ruva godt framme i koret.  Ho var frå 1744 og stod opphaveleg i domen. Til denne kyrkje kom ho i 1837. Og så fortalde han noko som gjorde meg ekstra nyfiken.

I kyrkjeveggen, på utsida, bak koret og altertavla, er der i ein stein hoggen inn ei tekst frå 1200-talet på gamalnorsk. Ikkje med runer men med latinske bokstavar. Og han fortalde meg kva som stod der. Det måtte eg finne og sjå.

Eg hadde vanskar med å tyde dei 800-år gamle bokstavane, men der står:

"hin:helga:maria:a:mik:

bjorn:signarsson:gjerde:mik"

På mitt mål tyder det: Den heilage Maria eig meg. Bjørn Signarsson gjorde meg.

Med andre ord; Kyrkja var vigsla til jomfru Maria. Og Bjørn Signarsson var truleg byggmeisteren, ein gong tidleg på 1200-talet.

Nidarosdomen

Sist eg var inne i domen var det nok lyst nede på golvet der vi var, men oppe i kvelva og bogane var det heller skymt. Ikkje slik denne gongen. Eg vart overvelda over den flotte lyssettinga eg fekk sjå. Eg har tidlegare nemnt at eg har vore i mange store katedralar i Frankrike og Spania dei siste åra, men aldri har eg opplevd dei store domkyrkjene så flotte når det gjeld å framheve arkitekturen i kyrkjene inne med lys. Her var det kvelv over kvelv og boge over boge, lys over lys på små og store detaljar av kyrkjeskipet.Det var berre å finne seg ein stol, setje seg ned og nyte, ta inn i meg synet av den vakre nasjonalheilagdomen vår. Trondheim by har noko å vere kry av.

Men etter ei tid måtte eg opp frå stolen for å  få med meg meir av det domen hadde å by på som alter, sidekor, døypefont og mykje meir. Og mobilen vart flittigt brukt, eg måtte sikre meg fotominne  til å kunne nyte domen seinare, heime.

Nidarosdomen

I oktober var eg så heldig å få meg ein Trondheimstur saman med mi eldste dotter. Vi skulle vitje henner eldste barn og mitt barnebarn. Og då fekk eg og høve til å vitje Nidarosdomen igjen, med henne som guide. Det er mange år sidan eg sist var i kyrkja, då saman med kyrkjekoret vårt som deltok i gudstenesta med song. 

Vestfronten av domen var slik eg har sett den på mange foto gjennom åra.

Men denne gongen var eg heldig og hadde med meg mobilen min som har eit godt kamera. Og med den fekk eg nærbilete av utsmykkinga høgt oppe på vestfronten. Rett nok måtte eg ha hjelp av mitt barnebarn då det kjølege været gjorde at eg ikkje greide å halde mobilen still nok med så stor zoom som eg trong.

Over inngangsporten er det Jesus på krossen som er motivet, med Maria og Johannes på kvar si side.

Men over Rosevindauget er motivet eit anna.

Det kjenner eg att frå dei mange katedralane eg har vitja under vandringane mine på pilegrimsvegane i sørlegare lende. Det er domens dag, der dei til venstre går til paradis, medan dei til høgre ikkje er like heldige.Og midt mellom dei står Mikael og veg syndene deira, som det heiter i Draumkvedet.

Der er endå ei skildring heilt oppe i spissen på gavlen. Det fekk eg ikkje med meg, så det får vere til neste gong eg vitjar domen.

Og dotter mi lurte seg til å ta eit bilete av oss to der eg instruerer henne som skal hjelpe meg om kva ho skal gjer, som om ho ikkje kan det like godt som eg.

Haram kyrkje

Nyfikna gjor at eg melde meg på ein busstur til den nyopna vegen nordover nordøyane på nordre Sunnmøre. Diverre synte ikkje veret seg frå si beste side, det var både grått og vått, men me hadde ein fin og opplevingsrik tur med ein stor og god Vy-buss. For meg som har ei særs interesse for kykjer var det ei oppleving å få sjå inn i Haram kyrkje frå 1838, 

fargerikt dekorert av Lars Osa frå Hardanger, og med den gamle altertavla frå 1670. 

Og eg såg..

Og eg såg den heilage byen, det nye Jerusalem, koma ned frå himmelen, frå Gud budd som ei brur som er pynta for sin brudgom. Frå kongsstolen høyrde eg ei høg røyst som sa; Sjå Guds bustad er hjå menneska. Han skal bu hjå dei, og dei skal vera hans folk, og Gud sjølv skal vera hjå dei.

Då Jesus stod opp og braut dødens lekkjer, byrjas ei ny tid, den åttande dagen.

Denne dagen, ein gong i framtida, høyrer og med til adventstida. Den dagen då Gud gjenskaper alt med orda "Sjå eg gjer alle ting nye."

Alterpartiet i Spjelkavik kyrkje.

Mater dolorosa

På Filefjell var det opphaveleg ei lita stavkyrkje, bygd på 1160-talet og vigd til den engelske erkebiskopen Thomas Becket av Canterbury som vart myrda framfor alteret i kyrkja si.

St Thomaskyrkja på Filefjell var ein samlingsstad for bygdene i Valdres, Lærdal og Årdal i Sogn, men grunna mykje festing i samkomene, fekk presten i Vang kyrkja reven i 1808.

Men i 1997 vart det reist ei ny kyrkje på Kyrkjestølen på Filefjell.

På alteret i den nye St Thomaskyrkja finn ein i dag alterbiletet frå den gamle stavkyrkja.

Og som det einaste alterbilet eg veit om, er alle læresveinane med på det. I ein krans rundt det sentrale biletet av Jesus på krossen, kan ein sjå kva avferd den enkelte av dei fekk.

Det sentrale biletet syner Jesus på krossen, med Maria og Johannes ståande på sidene. Men Jesus er her krossfest på den blømande krossen.

Den blømande krossen har eg sett berre i ei anna kyrkje, i Hornindal kyrkje. Men i armenske kyrkjer finn ein den ofte. Truleg er bakgrunnen Jesus sine ord om at fell ikkje kveitekornet i jorda og døyr, er og vert det berre eit korn, Men døyr det, gir det stor grøde.
Kanskje handlar den armenske kyrkja sine blomekrossar om dei armenske martyrane sitt blod?

Men i biletkransen over det sentrale biletet finn vi og Maria, men då som Mater Dolorosa.

Her er Maria teikna med fleire sverd inn i kroppen. Bakgrunnen til det finn vi i Lukasevangeliet. 

Der seier Simeon til Maria, den dagen Maria og Josef kjem til tempelet med Jesusbarnet, at gjennom henne skal det og gå eit sverd.

Mater Dolorosa kjem frå ei gamal latinsk hymne frå 1200-talet, som byrjar slik; Stabat Mater Dolorosa. som omsett til mitt mål tyder; Stod der moren, fyllt av smerte.

Dale kyrkje

Eit stykke vestover frå Skjolden langs Lustrafjorden ligg Dale, og der finn vi tett ved vegen ei steinkyrkje frå 1200-talet.
Truleg bygd av steinhoggarar frå Orknøyane eller Skottland då der er fleire likskapar med Magnuskatedralen og andre kyrkjer der borte.
Gamle kyrkjer har noko med seg som eg ikkje kan forklare. Kanskje har det med alle dei som i glede og sorg gjennom århundra har samlast i kyrkjeromet.
Så då vart det stogg ved kyrkja. Den ville eg vitje når no høvet baud seg.

I vestenden av kyrkja er det påbygd eit våpenhus i tre, og tårnet er nok og av nyare dato, men når eg går inn døra til våpenhuset møter eg ein stor klebersteinsportal.
Ved den er det rita inn med runer  "St Nicolaus kirke", som viser til at kyrkja var vigd til St Nikolaus av Myra.

Og når ein kjem inn i skipet ser ein at også ved koret er der ein portal, men enklare utforma,

Der er og ein mindre portal utvendig ved sørveggen.

 

Framme i koret finn vi alteret med altertavla , og i koret er veggane dekt med kalkmåleri frå 1600-talet med bibelske motiv, og under dei att måleri frå 1200-talet.  Dei var overmåla med kvit kalk og er berre delvis avdekka. Måleria var nok i si tid, då lesekunsten ikkje var ålmenn, folket sin bibel.

Kanskje hadde vi trengt litt folket sin bibel i våre kyrkjer og, no når dei bibelske fortellingane byrjar å verte framande mellom folk.

Altertavla er frå slutten av 1600-talet og på sidene står Moses og Johannes. Ved korset ser vi to kvinner, Er det Maria Magdalena og Jesu mor, Maria? 

På toppen ser vi den oppstadne Kristus mellom to liggande romerske soldatar.

Ut mot vestportalen ligg galleriet, og taket under den er og rikt dekorert, og på bjelkane som held oppe galleriet er der måla skriftstader.

Framme over korbogen heng eit stort krusifiks som er datert til første halvdel av 1200-talet. Måten det er forma på, kan tolkast inn i ein overgong frå triumfkors til meir vektlegging på den lidande Kristus som seinare vart den vanlege krusifksforma fram mot våre dagar.

På veg ut att ser vi at våpehuset er ikkje mindre dekorert enn koret, med ein stjernehimmel over,  og bibelske fortellingar på veggane.

Tett ved kyrkja ligg prestegarden, og det går ein gang under jorda frå kyrkja til den. Sidan kyrkja vart reist rett etter borgarkrigsåra på 1100-talet, er vel gangen å rekne som ei sikring for prest og øvrigheit i tilfelle nye ufredsår.
Dale kyrkje var verdt vitjinga, og så rulla vi vidare vestover på smale vegar langs fjorden.

Geilo kulturkyrkje

Ei anna kyrkje eg har fått vitje gjennom Seinsommartreffa på Rødungstøl er Geilo kulturkyrkje, som og vert kalla ei sjømannskyrkje på fjellet.
Det er ei moderne utforma kyrkje som og har rom for kunst og kultur, og rom for ikkje kristne aktivitetar. Ei allsidig brukskyrkje  i ei bygd prega av gamal kultur og moderne turisme.
Kykje vart vigsla i 2010.

Kyrkja ligg vakkert til på Geilo med eit stort grøntområde rundt, og elva nær ved.
Det høge tårnet innheld kyrkjeromet, og bak dei store vindauga er kunstsalen i kyrkja.

Kjell Nupen er kunstnaren som har skapt det kunstnarlege uttrykket i kyrkjeromet.  Både det store glasmåleriet  i fondveggen, alter og døypefont.

Heilt nede på glasmåleriet står det å lese; nåde, alltid nåde.

Eit vakkert kyrkjerom!

To krisifiks har dei og funne plass til. Eit tradisjonelt, og eit med meir moderne uttrykk.