Zodiackretsen

Eg har lenge vore nyfiken på teppet inne i alterringen i mi heimekyrkje. Teppet kom der ved 90-årsjubileumet for kyrkja i 1954. Teppet er vakkert laga og det har vevd inn 12 symbol. Eg vart klår over kva slags symbol det er tale om då ein konfirmant som knelte ved alterringen, spurde kvifor stjerneteikna var i teppet. Ikkje dei vi brukar å sjå i ukeblad når det vert fortalt kva den som er fødd under ulike teikn skal oppleve i den næraste framtid. Seks av dei teikna såg eg framfor eit alter i Nidarosdomen.

Men dei tolv teikna i mi kyrkje sitt alterteppe er annleis og dei går  går under namnet zodiacteikn, så vidt eg skjønar.

Dersom vi tek teikna frå det lengst borte, ved kneleskammelen, og den ytterste ringen av teikn ved alterringen, så har vi først fiskane, vidare løva, væren, jomfrua, tyren, tvillingane, vekta, skyttaren og så det lengst borte, på hi sida av alterbordet, skorpionen.

I den indre ringen er det tre teikn, frå same kant, krepsen, vassmannen og til sist; steinbukken.

Det som undrar meg er kvar ho som laga teppet i si tid fekk ideen om å veve desse symbola inn i teppet frå. Så langt eg har funne ut, er det er oftast i gamle katedralar i sørlege land at ein kan finne symbola brukt i kyrkjer, og då ofte i glasmåleri.

Men astroloigiteikn, stjerneteikn, i kyrkjer; kva tyder det?  Kva skal dei fortelje. Det kan ikkje vere spådomsteikn, det er i så fall ikkje kristent.  

Men kva slags kristen tyding kan det ha?

Er det dei 12 stammene i Israel?

Er det ein jødisk arv frå då dei var deporterte til Babylon?

Eller er det dei 12 apostelane som har fått kvar sitt teikn?

Eller er det noko heilt anna?

Eg ser at i gamle katolske katedralar er teikna eit bilete på årstidene, med tre teikn for kvar årstid, men då som ein sirkel med Kristus i sentrum. Men er det tenkt slik her, då vert alteret, Kristus, sentrumet for teikna i teppet, for året sin gang frå vår til sommar, haust og vinter? Er det det ho som vov teppet, eller dei som valde motiva og godtok dei, tenkte? Det svaret kan dei ikkje gi. Dei har alt lenge ligge i sine graver. Og noko skrive om emnet har eg ikkje funne i noko vedtak i gamle sakspapir frå dei aktuelle åra.

Vel, ein dåre kan spørje meir enn ti vise kan svare, og svaret har eg ikkje. Men det har undra meg å finne dei 12 stjerneteikna på gulvet ved alteret i mi heimekyrkje.

Stjerneteikn

I mi heimekyrkje vart laga eit nytt teppe inne i alterringen då kyrkja feira 90 års jubileum. Eit grått teppe med tolv ringar som inneheldt tolv ulike symbol. Då ei konfirmantklasse eingong knelte ved alterringen, utbraut ein av dei. Kvifor er alle stjerneteikna der på teppet? Eg kunne ikkje svare, men måtte prøve å finne svaret, utan å lukkast. Sidan har eg erfart at det er ikkje heilt ukjent at ein i mange eldre kyrkje kan finne stjernekretsen i utsmykkinga av kyrkjene. Seinast såg eg det til mi undring i Nidarosdomen. På golvet framfor eit av altera. Rett nok berre seks av teikna. Men likevel. Kva har astrologi å gjer i kristne kyrkjer er mi undring.

Billedbibel

Det var ei tid  då ikkje kvar og ein kunne lese sjølv, difor var den vanlege mann og kvinne avhengig av prestane si utlegging av Bibelen sine fortellingar. At det ofte vart gjort på latin, gjorde det ikkje enklare for kyrkjelyden å få med seg kva Ordet sa.

Men så kom det noko i kyrkjene som eg kallar folket sin billedbibel. Noko som gjorde at dei også  gjennom augene fekk lære kva Ordet fortalde.

På dei store kyrkjene lenger sør har eg sett den billedbibelen både ute og inne i kyrkjene, både som billedhoggararbeid  og som måleri.

Her heime var dei gamle kyrkjene og meir dekorerte med billete enn våre kyrkjer er i dag.

I den gamle stavkyrkje i mi bygd  var veggborda måla med bibelske skikkelsar, Det kom fram i lyset då Velle gamle skule brann, for der hadde dei nytta gamal  kyrkjemateriale då dei bygde den.

Men enno er her kyrkjer her heime der den gamle kyrkjekunsten framleis er tilstades.

Denne billedfrisa frå kortaket i Ål kyrkje, opphaveleg frå gamle Ål kyrkje,  fortel Maria si soge. Frå Engelen Gabriel som  vitjar henne, Maria si  vitjing hjå Elisabet, Jesus sin fødsel i Betlehem og vismennene som kjem med sine gåver.

Kanskje det snart er på tida i vi i kyrkjene tek fram at denne tradisjonen, no når kunnskapen om Bibelen sine fortellingar minkar ute i folket?

Og eg såg..

Og eg såg den heilage byen, det nye Jerusalem, koma ned frå himmelen, frå Gud budd som ei brur som er pynta for sin brudgom. Frå kongsstolen høyrde eg ei høg røyst som sa; Sjå Guds bustad er hjå menneska. Han skal bu hjå dei, og dei skal vera hans folk, og Gud sjølv skal vera hjå dei.

Då Jesus stod opp og braut dødens lekkjer, byrjas ei ny tid, den åttande dagen.

Denne dagen, ein gong i framtida, høyrer og med til adventstida. Den dagen då Gud gjenskaper alt med orda "Sjå eg gjer alle ting nye."

Alterpartiet i Spjelkavik kyrkje.

Maria Gratia Plena.

Maria, full av nåde.

Alt har eit opphav, ein start.
Slik opnar Bibelen sine ord med at i opphavet skapte Gud.
I morgon er det starten på adventsdagane dette året, og starten på eit nytt kyrkjeår.
Ein ny start.
For Maria var det starten på ei reise i hennar liv då ho fekk vitjing av ein utsending frå Israel Gud.
Du skal få ein son, sa engelen.
Men, sa Maria, korleis ska det gå til? Eg har då ikkje vore saman med nokon mann.
Samtalen mellom dei to enda med at Maria sa seg villig til å bere fram, og føde Israel frelse, vår frelse.
Og Maria sa; "Eg er Herrens tenestekvinne. Lat  det gå meg som du har sagt."

For oss byrjar det også ei reise i ettertanke desse adventsdagane, saman med Maria, og Josef, mot fødselen i Betlehem.

Biletet er frå meditasjonsvegen i fjellveggen ved klosteret i Montserrat.

Forbanna er den....

I Galatarbrevet  3,13 skriv Paulus,  " Forbanna er den som heng på eit tre"  og då har han orda frå 5.Mos 21.23 i tankane.
I eit kyrkjemuseum i Carrion de los Condes, ein by vest på mesetaen, den vide høgsletta i Spania, såg eg  denne utforminga av Jesu kross der kunstnaren hadde teke Paulus sine ord svært bokstaveleg.

For den krossen vi brukar å sjå Jesus henga på var bytt ut med ei knudrete trestamme.

Det er vel heller tvilsamt om dette er historisk rett, kva ein så tenkjer at Jesus sin kross såg ut. Og det er vel og heller tvilsamt at Simon frå Kyrene var sterk nok til å bere denne krossen fram til Golgata for den utslitne Jesus då dei romerske soldatane tvinga han til det.

Men Paulus sine ord kjem fullt ut til sin rett her.

Også orda frå 5.Mosebok får si fullending i det som hender med Jesus krossfestingsdagen.

For når den som vert hengd opp i eit tre og døyr der, så skal ikkje den døde kroppen hanga  i treet natta over, men gravleggast same dagen.

Ei tom grav med meir

Framhaldet etter krossfesting, død og grav kjem nok inn under det Ivar Aasen eingong sa; " Vesle vetet det strekk ikkje til, ei tru må stydja opp under."

Og sidan dette kryssar grensene for det som vetet kan fatte, let eg to bilete frå meditasjonsvegen i bratte fjellet på klosteret Montserrat fylgje orda under.

For alle fire evangelia fortel, om enn noko ulikt, at då påskesabbaten var over og det lysna mot dag, så gjekk nokre kvinner - tre står det i to av evangelia - avstad til grava. Men då dei kom fram vart dei møtt av ei tom grav. eller ikkje heilt tom for det vert fortalt at der møtte dei  ein - eller to - menn i skinande kvite klede, og at dei fortalde kvinnene at den døde hadde forlete grava. Han hadde brote dødens makt og var stått opp att.

Det vert og fortalt at Maria Magdalena møtte den oppstadne der ved grava, og fekk gleda av å fortelje den utrulege men glade bodskapen til læresveinane.

Vidare fortel evangelia at dei som hadde vore saman med Jesus før død og grav, fekk møte den oppstadne fleire gonger i dagane som kom, men at han var annleis enn tidlegare. Han kunne forflytte seg gjennom tid og rom, og han kom inn gjennom stengde dører.

Så førti dagar seinare har han kalla dei til å møte han på eit fjell. Og der tek han farvel med dei, han vert lyft opp frå bakken og vert borte i ei sky.

Men før han vart borte hadde han gitt dei eit løfte om at ein dag ville han kome att. Og hadde han sagt til dei at før han kom att skulle dei forlate Jerusalem for å gå ut til byar og landsbyar og fortelje om han og om orda han hadde lært dei den tida dei gjekk saman med han.

Og det har hans læresveinar, dei som trur på han, gjort i snart totusen år. Medan dei har venta på at han ein dag vil kome att på same måten han drog, med velsignande hender over sine vener.

Pietá

I 2006 vitja mi kjære og eg  Roma, og då høyrde den store Peterskyrkja med.
Der inne fekk vi sjå Michelangelo sin vakre skulptur, Pieta. Godt sikra bak uknuseleg glas, etter at ein forvirra mann gjekk laus på den med hammar i 1972. Det tok 10 månader og setje den attende til sin noverande utsjånad.

Maria, Jesu mor som held sin avlidne son på fanget var eit ynda motiv i mellomalderen, både i måleri og som skulptur, og Michelangelo sin pieta er vel av dei fremste som er skapt av dette motivet.

Eg veit ikkje om eit einaste av dette motivet her heime, men etter vandringsvegane har eg møtt fleire pieta'er,  om ikkje utførde på same "vakre" måten som av Michelangelo.

Der hans Pieta er utruleg vakker med ei ung Maria, har dei eg har sett i kyrkjer og på kyrkjemuseum, ei "røffare" utforming med ei Maria som er ei eldre og sliten kvinne. 

Ho var i slutten av førtiåra då Jesus, son hennar vart krossfest. Og der Jesus og er merkt av tortur og krossfesting.

Men av alle dei pieta eg har sett er det nok dette måleriet frå den store klosterkyrkja i Montserrat som sit sterkast i minnet.

Eg sat i kyrkja under gudstenesta der då eg vart var det i eit sidekapell rett ved sida mi.

Det greip meg djupt å sitje der og sjå på det.

Det er ikkje så mykje det vakre pieta her , meir det hjarteskjerande hjå mater dolorosa, smertens mor.

Maria, Himmeldronninga

Der er ei side av Maria sitt liv som lutheranaren i meger  heilt framand for. Det var nok tilstades også her i landet i dei fem første hundreåra av kyrkja sitt liv hos oss, men som vart borte etter reformasjonen. Sjølv om det nok levde i vidare lenge i folketrua.
Det er den opphøgde plassen som Maria har i dei katolske landa.
I kyrkjene, men og utanfor kyrkjene har eg funne Maria, ei ung og vakker Maria i vakre klede, sentralt plassert. Gjerne med krune på hovudet.

Kanskje kan desse bileta frå det store klosteret Montserrat, i fjella utanfor Barcelona syne den plassen Maria har i katolsk liv.

Maria, som når ho døyr, vert teken opp til himmelen der Jesus ventar på henne.

Og der ho så vert krona  som Guds mor, himmeldronning.

Desse to siste bileta er frå ein pilegrimsveg, ein meditasjonsveg med fleire stasjonar med bilete frå Jesus og Maria sine liv, uthoggen i bratte fjellveggen frå det store klosteret og til ei mindre kyrkje lenger borte i fjellveggen.

Men motiva fann eg ofte att i dei store kyrkjene langs vandringsvegen, både inne i kyrkjene og som billedfriser, tympanum, over portane inn til kyrkjene.

Denne katolske vørdnaden for Maria er heilt framand for meg med min bakgrunn i luthersk piestisme.

Mater dolorosa

På Filefjell var det opphaveleg ei lita stavkyrkje, bygd på 1160-talet og vigd til den engelske erkebiskopen Thomas Becket av Canterbury som vart myrda framfor alteret i kyrkja si.

St Thomaskyrkja på Filefjell var ein samlingsstad for bygdene i Valdres, Lærdal og Årdal i Sogn, men grunna mykje festing i samkomene, fekk presten i Vang kyrkja reven i 1808.

Men i 1997 vart det reist ei ny kyrkje på Kyrkjestølen på Filefjell.

På alteret i den nye St Thomaskyrkja finn ein i dag alterbiletet frå den gamle stavkyrkja.

Og som det einaste alterbilet eg veit om, er alle læresveinane med på det. I ein krans rundt det sentrale biletet av Jesus på krossen, kan ein sjå kva avferd den enkelte av dei fekk.

Det sentrale biletet syner Jesus på krossen, med Maria og Johannes ståande på sidene. Men Jesus er her krossfest på den blømande krossen.

Den blømande krossen har eg sett berre i ei anna kyrkje, i Hornindal kyrkje. Men i armenske kyrkjer finn ein den ofte. Truleg er bakgrunnen Jesus sine ord om at fell ikkje kveitekornet i jorda og døyr, er og vert det berre eit korn, Men døyr det, gir det stor grøde.
Kanskje handlar den armenske kyrkja sine blomekrossar om dei armenske martyrane sitt blod?

Men i biletkransen over det sentrale biletet finn vi og Maria, men då som Mater Dolorosa.

Her er Maria teikna med fleire sverd inn i kroppen. Bakgrunnen til det finn vi i Lukasevangeliet. 

Der seier Simeon til Maria, den dagen Maria og Josef kjem til tempelet med Jesusbarnet, at gjennom henne skal det og gå eit sverd.

Mater Dolorosa kjem frå ei gamal latinsk hymne frå 1200-talet, som byrjar slik; Stabat Mater Dolorosa. som omsett til mitt mål tyder; Stod der moren, fyllt av smerte.

Maria, Jesu mor

I våre lutherske kyrkjer, i motsetnad til dei romersk katolske eg har vitja, er Maria nesten fråverande i det eg vil kalle kyrkjene sin billedbibel. Med andre ord utsmykking i form av billete, altertavlar og anna kunst. I dei katolske er ho mykje meir tilstades både over alter og i sidealter.

Kanskje hadde ho ein større plass her i landet og før reformasjonen vart innførd ved kongeleg vedtak. No er det mest berre på noke altertavler vi finn henne, og då er det når ho får vitjing av engelen som fortel at ho skal verte mor.

I Betlehem med barnet på fang etter fødselen, og med vitjing av hyrdingar og vismenn frå aust.

Og det er gjerne i form av ei julekrubbe.

Og ståande ved krossen på Golgata.

Slik finn vi henne og i mi heimekyrkje.
På bodskapsdagen i Nasaret, ved krossen på Golgata, på det førreformatorisk alterskåpet.
Og i julekrubba som er av ein nyare tradisjon.

Dale kyrkje

Eit stykke vestover frå Skjolden langs Lustrafjorden ligg Dale, og der finn vi tett ved vegen ei steinkyrkje frå 1200-talet.
Truleg bygd av steinhoggarar frå Orknøyane eller Skottland då der er fleire likskapar med Magnuskatedralen og andre kyrkjer der borte.
Gamle kyrkjer har noko med seg som eg ikkje kan forklare. Kanskje har det med alle dei som i glede og sorg gjennom århundra har samlast i kyrkjeromet.
Så då vart det stogg ved kyrkja. Den ville eg vitje når no høvet baud seg.

I vestenden av kyrkja er det påbygd eit våpenhus i tre, og tårnet er nok og av nyare dato, men når eg går inn døra til våpenhuset møter eg ein stor klebersteinsportal.
Ved den er det rita inn med runer  "St Nicolaus kirke", som viser til at kyrkja var vigd til St Nikolaus av Myra.

Og når ein kjem inn i skipet ser ein at også ved koret er der ein portal, men enklare utforma,

Der er og ein mindre portal utvendig ved sørveggen.

 

Framme i koret finn vi alteret med altertavla , og i koret er veggane dekt med kalkmåleri frå 1600-talet med bibelske motiv, og under dei att måleri frå 1200-talet.  Dei var overmåla med kvit kalk og er berre delvis avdekka. Måleria var nok i si tid, då lesekunsten ikkje var ålmenn, folket sin bibel.

Kanskje hadde vi trengt litt folket sin bibel i våre kyrkjer og, no når dei bibelske fortellingane byrjar å verte framande mellom folk.

Altertavla er frå slutten av 1600-talet og på sidene står Moses og Johannes. Ved korset ser vi to kvinner, Er det Maria Magdalena og Jesu mor, Maria? 

På toppen ser vi den oppstadne Kristus mellom to liggande romerske soldatar.

Ut mot vestportalen ligg galleriet, og taket under den er og rikt dekorert, og på bjelkane som held oppe galleriet er der måla skriftstader.

Framme over korbogen heng eit stort krusifiks som er datert til første halvdel av 1200-talet. Måten det er forma på, kan tolkast inn i ein overgong frå triumfkors til meir vektlegging på den lidande Kristus som seinare vart den vanlege krusifksforma fram mot våre dagar.

På veg ut att ser vi at våpehuset er ikkje mindre dekorert enn koret, med ein stjernehimmel over,  og bibelske fortellingar på veggane.

Tett ved kyrkja ligg prestegarden, og det går ein gang under jorda frå kyrkja til den. Sidan kyrkja vart reist rett etter borgarkrigsåra på 1100-talet, er vel gangen å rekne som ei sikring for prest og øvrigheit i tilfelle nye ufredsår.
Dale kyrkje var verdt vitjinga, og så rulla vi vidare vestover på smale vegar langs fjorden.

Geilo kulturkyrkje

Ei anna kyrkje eg har fått vitje gjennom Seinsommartreffa på Rødungstøl er Geilo kulturkyrkje, som og vert kalla ei sjømannskyrkje på fjellet.
Det er ei moderne utforma kyrkje som og har rom for kunst og kultur, og rom for ikkje kristne aktivitetar. Ei allsidig brukskyrkje  i ei bygd prega av gamal kultur og moderne turisme.
Kykje vart vigsla i 2010.

Kyrkja ligg vakkert til på Geilo med eit stort grøntområde rundt, og elva nær ved.
Det høge tårnet innheld kyrkjeromet, og bak dei store vindauga er kunstsalen i kyrkja.

Kjell Nupen er kunstnaren som har skapt det kunstnarlege uttrykket i kyrkjeromet.  Både det store glasmåleriet  i fondveggen, alter og døypefont.

Heilt nede på glasmåleriet står det å lese; nåde, alltid nåde.

Eit vakkert kyrkjerom!

To krisifiks har dei og funne plass til. Eit tradisjonelt, og eit med meir moderne uttrykk.

Ål kyrkje

På seinsommartreffet på Rødungstøl i august fekk vi høve til i å vitje eit par kyrkjer som vi ikkje har vore inne i før.
I Ål kyrkje i øvre Hallingdal deltok vi på søndagen si gudsteneste, ei folkemusikkgudsteneste. Vi har tidlegare og vore med i ei slik gudsteneste, i Leveld kyrkje, og dei liturgiske melodiane i den gudstenesta grip meg då dei er så levande og glade.

Men no nokre bilete frå Ål kykje.
Kyrkje er frå 1880 då den gamle stavkyrkja vart reven. Og derfor ikkje så ulik mange av dei andre kyrkjene som vart bygde på slutten av 1800-talet.

Og kyrkjeromet skil seg heller ikkje så mykje frå andre kyrkjer når ein stig inn døra, og vi ser fram mot koret og alteret.

Det er når ein kjem fram i koret og lyfter augene opp over altertavla at ein ser det unike i Ål kyrkje.

Heile takbogen er full av fargerike bilete.

Det er takmåleri frå Ål stavkyrkje . Rett nok kopiar då originalane er på Historisk museum i Oslo, 

men likevel flott å sjå.

Takmålingane viser skapinga, og scener frå Jesus sitt liv.

I kontrast til dei gamle og fargerike skildringane i kortaket , heng denne moderne skildringa av den oppstadne Kristus på veggen over inngangen til koret.