Offer.

Alle trusretningar har eit eller anna formål som dei truande må gjere for å kome gud/gudane i møte. For at dei igjen skal sjå med godhug på den som vender seg til dei.
Bøner, pilgrimsferder og ulike slags varer er av dei milde offera.
Dei som granskar menneska si soge, anten det er i skrifter, eller gjennom å grave i jorda, finn alvorlegare døme på slike forsøk på å tilfredstille ein gud. Somme av dei er etter vår noverande oppfatning, rett grusomme. Menneskeoffer er ikkje ukjendt .
Også vår soge fortel om slike offer. Blodoffer, bloting i gudehovet.


Eg har vandra i Hinnoms dal, GeHennom. På gresk bar den namnet Gehenna.
I dag ein vakker, grøn og fredeleg liten dal vest om Jerusalem sine bymurar. Men dalen sitt namn gav opphav til vårt ord helvete.
Der, fortel Bibelen, let nokre av Judeas kongar born gå gjennom elden. Med andre ord vart dei ofra som brennoffer til den kananeiske guden Moloch.


For nokre år sidan var der i samband med Håkon Blekens si utsmykkinga av Spjelkavik kyrkje, ein strid om eit av dei av bileta i den lange frisa av glasmåleri.
Striden stod om eit bilete av Abraham si ofring av sonen Isak. Biletet viser ein kniv i ei lyfta hand, og ei anna hand som stoggar handa med kniven.
Etter Abraham i tid var det forbode med menneskeoffer innan den jødiske trua. Men Hinnoms dal fortel at menneska trass i dette forbodet, let andre gudar forføre seg til slike offer. Det var ikkje nok med alle dyreoffera inne på tempelplassen litt lenger aust.


Då eg vart fødd, gjekk eit av verda sine største menneskeoffer føre seg, der millionar av menneske vart ofra. Mange vart skotne, medan andre leid døden som brennoffer.
Holocaust er det kalla, eller som det heiter på hebraisk - Shoah.
Her var det ingen gud som kravde offeret, men galskapen hadde sitt opphav i politiske idear hos ein mann.
Å gå gjennom minnesenteret Yad Vashem ved Jerusalem er ei av dei sterkaste opplevingane eg har vore igjennom.
Yad Vashem kjem frå Jesaja 56,5 der Gud seier at han vil gi dei eit ”minnesmerke og namn i mitt hus og innan mine murar. Eg gir dei det som betre er enn søner og døtre: eit evig namn som aldri skal rydjast ut”.

Korleis skal vi forstå det blodofferet som skjedde på Golgata for snart totusen år sidan?
Det som vi kvart år minnast i påska sin langfredag.
Det var Pontius Pilatus og overprestane som sette justismordet i verk.
Men kva ligg i orda til den krossfesta når han seier; ”Ingen tek livet mitt. Eg gjev det frivillig”?
Kan vi forstå det utan å søkje inn i den verda som er usynleg for våre auge? Guds verd.

Alterskapet i Ørsta kyrkje. Formidlarane (3)

Det var 11 skip som gjorde turen til Nederlanda i 1515, for å hente den framtidige dronninga av Danmark-Norge til Kjøpenhamn og kong Kristian II.
Og det var eit stort fylgje av mektige menn, både innan kyrkjeleg og verdsleg makt som fylgde med på reisa.

Mellom dei var og norske stormenn. To av dei er namngjevne.
Den eine var den norske erkebiskopen Erik Valkendorf, som rett nok var dansk av fødsel.
Ein nær ven og medarbeidar av kongen, heilt frå før Kristian vart visekonge i Norge. Og det var vel fordi han var ein mann kongen hadde tiltru til, at han vart utnemnd til å sitje på erkebispesetet i Nidaros.
Den andre var Nils Henrikson, herren til Austråt. Gift med fru Inger. Norsk riddar og framståande medlem av det norske riksrådet.
Nils Henrikson åtte Austråt-godset med store eigedomar frå Sunnmøre i sør til Finnmark i nord.

Kanskje var det gjennom erkebiskop Valkendorf at den ille plaga prinsessa, av sjøsjuke og sjelekval, lova Gud fem alterskap til sitt nye heimland, som ei takk om Han førde skipet og henne velberga i hamn. Frelst frå storm og rasande bylgjer.

Erkebispesetet hadde gode kontakter til bankier Otto i Amsterdam, og i 1517 er erkebiskopen på vitjing hos Otto.
I 1520 er det kannik Hans Reiffs frå Nidaros som reiser til Amsterdam.
Er det for å hente dronning Elisabet sitt Gudsløfte, dei fem alterskapa, kanniken tek turen?
Det synest å vere på denne tida at alterskapa vert å finne i dei fem kyrkjene som fekk del i dronninga si gåve.

Kvifor desse fem kyrkjene?
Det teier soga om, men fire av dei ligg i det dåverande Nidaros bispedøme, og alle ligg på øyar som var sentrale i bispestolen sitt innkome av fisketiend.
Den femte, Ørsta, har ikkje det tilknytingspunktet, så kanskje er det riddaren på Austråt som er inne i valet av kyrkje her. Sidan han var ein stor jordeigar på Sunnmøre.


Kvifor Ørsta?
Det kan ha samanhang med skapa si utforming.
Dei fire frå Grip og nordover er alle skap som er smykka med heilage menn og kvinner.
Medan Ørstaskapet skil seg ut. Skikkelsane er grovare utførde, og motivet i skapet og på dørene innvendig er frå langfredag. Medan dørene utvendig syner engelen Gabriel si vitjing hos den pur unge Maria.
Hovedmotivet inne i skapet er krossen og krossfestinga.
Vart Ørsta vald fordi stavkyrkja var vigsla til krossen, slik det gamle namnet "Korskirke i Ærst" kan tyde på?

Alterskapet i Ørsta kyrkje, Prinsessa (2)

Kven var ho, prinsessa i fortellinga eg høyrde i min barndom?
Ho som gav alterskapet i Ørsta kyrkje, og fire andre skap i tillegg.
Sidan det i tilknyting til alterskapa i Grip, Leka, Røst og Hadsel kyrkjer, har vorte fortalt liknande fortellingar, kan det ikkje berre vere eventyr. Der må vere ei kjerne av sanning i den.
Så kven var ho denne kvinna?

Dei som har granska soga, har stansa ved ei høgætta ung kvinne som i det aktuelle tidsromet gjorde ei sjøreise.
Og då må vi til Flandern i Nederlandene.
I byen Mechelen budde Isabella av Habsburg, i fostring hos si farsyster Margrete.

Isabella av Burgund som ho og vart kalla etter si morsætt, var dotter av det Castillianske regentparet Johanne og Fillip I. Men då faren døydde i 1506 kom ho og syskjena til si tante.
Farfaren var den tysk-romerske keisaren Maxmillian I.
To av hennar brør vart tysk-romersk keisarar under namna Karl V og Ferdinand I.
Så det er ei kvinne frå ei høgætta og mektig familie i Europa, Habsburgarslekta, det her er snakk om.


Isabella vart fødd i Brussel, 18.juli 1501, og er når denne soga tek til, ei ung jente på 13 år.

I Kjøpenhamn sit kong Kristian II med si elskarinne Dyveke frå Bergen. Men ein konge må ha ei dronning av edelt blod. Det er maktpolitikk inne i biletet.
Og valet fell på den unge Isabella, og ho må godta valet av den 20 år eldre Kristian som ektefelle.

I 1514 vart ho vigd til sin konge i Brussel. Han møtte ikkje opp i vigsla, så det vart ved Kristian sin utsende stedfortredar.
Og ho tok då det danske namnet Elisabet.
I juni 1515 vart ho henta av eit stort fylgje med danske og norske stormenn, for å sigle over havet til sitt nye land, kongeriket Danmark-Norge.

Det vart ei stormfull reise, og dei rundbotna koggane låg ikkje rolege i sjøen under storm.
Då ferda kom i hamn i Skagen ville ikkje den sjøsjuke Elisabet reise vidare med båt, men dra vidare over land.
Men ho vart overtala til å halde fram sjøvegen.
Været var ikkje betre under resten av reisa fram til Kjøpenhamn, så det var ei halvdød prinsesse som steig iland og møtte sin ektemann, kong Kristian II, den 4.august.
Men det vart ingen storslagen mottaking i byen, for under inntoget braut det ut eit kraftigt regnskyll som øydelagde festtoget gjennom gatene fram til slottet.

Søndag 12.august 1515 vart ekteskapet med Kristian II stadfesta, og ho vart dronning av Danmark-Norge.
Ho fekk eit stormfullt liv. Då Kristian II vart landsforvist av den danske adelen i 1523, fylgde ho kongen attende til Nederlanda, der ho døydde i Gent 19.januar 1526.


Kva knyter henne til dei fem alterskapa, og særleg det i Ørsta kyrkje?
Fortellingane som har levd i tilknyting til skapa, og at der er tlknytingspunkt frå fortellingane og til soga om den unge Isabella / Elisabeth.
Eine døra på alterskapet i Ørsta. På døra som syner Maria under vitjinga av engelen Gabriel, ligg der eit våpenskjold på ei pute. Og dette våpenskjoldet har slekta Habsburg sine fargar, raudt med kvit bjelke.

Alterskapet i Ørsta kyrkje, Vitjinga (1)

I min barndom høyrde eg fortellinga om prinsessa som under ei reise på havet, kom ut for storm.
Skipet vart kasta opp og ned i dei store bylgjene, og det var då ho, sjøsjuk og redd for at båten skulle gå under, lova å gi fem alterskap til kyrja om ho kom velberga til land.

Når far min tok meg med til gudsteneste, såg eg det eine av alterskapa innfelt i altertavla framme i koret.
Medan dørene som høyrde til, hekk på veggen ved sida av døra inn til sakrestiet.

Eg var tenåring då altertavla vart teken ned, og i staden fekk det gamle alterskapet igjen dørene sine, og vart sett opp på sin rette plass, på alteret.
Men kva er soga til dette gamle alterskapet frå omlag 1520?


Ragnvald E. Aas fortel i ein artikkel i Årskrift for Nordmøre historielag (1971) at i 1950 kom ein hollandsk professor i kunsthistorie til Ørsta. Han kom på grunn av alterskapet.
Sokneprest Johan Julseth fylgde professoren til kyrkja, og Julseth fortalde seinare at gjesten vart ståande lenge framfor alteret, før han kleiv opp på alterbordet og der vart ståande på kne, som i tilbeding, framfor alterskapet.
Etterpå var han som i ekstase, og ville korkje ete eller drikke, men berre snakke om kunstverket.

Seinare kom det spørsmål frå Holland om å få låne alterskapet til riksutstillinga i Amsterdam i 1958.
Og så byrjar snøballen i rulle, og det er mange innan kunsthistorie som har hatt sine meiningar om skapet, og kva, kven, som er årsaka til at det hamna i den dåverande stavkyrkja, Korskyrkja i Ørsta.

På biletet, teke av fotograf Olav Lystad, står sokneprest Johan Julseth framfor altertavla der alterskapet er innfelt som den øverste delen.