Drama i stein (5)

 Det er 124 skikkelsar i tympanumet på St.Foy kyrkja i Conques. Sist namngav eg hovedaktørane i dramaet som spelar seg ut oppe over dørene inn til kyrkja.
Lat oss sjå på nokre av dei andre personane som er der. Og då først dei på venstre sida av Kristus. Dei som er i Paradis.

 Nede på det første planet er det fortida sine personar, og då er det dei frå Det gamle testamentet vi ser.  Der er seks bogar, kvar med to personar i. Unnataket er den eine som har tre personar, og der er det Abraham som sit. Med Isak og Jakob ståande ved sida hans.
Heilt ute til høgre finn vi profetane Eseiel og Jeremia. Vidare kjem Aron og Moses.
På andre sida av Abraham kjem først Melkisedek og Sakarias. Så kjem, to kvinner, Dronninga av Saba og Ester. Og heilt ute under den lavaste bogen står to andre kvinner. Maria og Maria Magdalena.
Over dei til høgre er det martyrar som vert reist opp frå gravene av englar. Og oppe til venstre ser vi eit alter, og ein tom kongsstol, og ei knelande St.Foy som strekkjer hendene i bøn fram mot Guds hand.

På no-tidsplanet er der og ei rad med personar. Dei byrjar i begge ytterkantane med år 0, medan personane i midten representar No-tida då tympanmumet vart skapt.
Nærast Kristus, til høgre finn vi Møy Maria, så kjem St. Peter. (år 64) Den tredje personen er eremitten som bygde den førsta kyrkja i Conques, Dadon.(år 750)
Til venstre er det Maria Magdalena (den minste skikkelsen). Så kjem St. Foy. (år 303) Over henne tek ein engel martyrkruna hennar med til himmelen. Så fylgjer St Antonius,den store ørkenrøysta frå Egypt,(år 356) og så St. Hieronimus (år 370).Han som i Betlehem omsette Bibelen til latin.
Personane i midten høyrer tympanumet si nære NO-tid til. Han med bispetaven er abbeden i Conques, så kjem den store frankarkongen, Karlamagnus, Karl den store, over skuldrane hans kikar eit par av slektningane hans fram, Den eine er hertug av Toulouse, Guillaume. Den andre er Ludvig den fromme. Dei to resterande er benediktinarmunkar, sidan klosteret i Conques høyrde under den munkeordenen. Vi er på den tida då kampane  mot dei islamske maurarane gjekk føre seg, både i Frankrike og i Spania, Og frankarane var sterkt inne i den kampen.
Politikken blanda seg inn i trua si sfære på den tida og.

Drama i stein (4)

 Så  er det vel på tid  presentere deltakarane i denne rettsaka som spelar seg ut på tympanumet over poprten inn til St.Foy kyrkja i Conques. Ja, for det er ei rettsak som spelar seg ut i bileta til høgre i midtfeltet. Det er domen over dei som går ut av livet og inn til dødsriket som vert forkynt.
Paulus skriv slik om den domen i Romarbrevet: "Han skal løna kvar og ein etter det han har gjort: Dei som trufast gjer det gode og søkjer herlegdom, ære og uforgjengelegdom, skal få evig liv. Men dei som berre tenkjer på seg sjølve, som let seg leie av uretten og ikkje lyder sanninga har vreide og harme i vente." Det er den personlege domen over våre liv som står for døra.
Og i alle rettsaker er der domarar, forsvararar, aktorar og rettstenarar.

 Sentralt i tympanumet sit den som har domsmyndet, Menneskesonen Jesus Kristus. Johannes skriv at Gud har gitt han fullmakt til å halde dom fordi han er Menneskesonen. Vi ser at han sit på same plan som dei mennerska som enno lever. Som er i NO-tida. Men vi ser og at skiljet mellom notid og framtid er brote over hovudet hans.  Det tyder at Han ikkje berre skal døme oss når vi døyr og går til dødsriket, men at det også er han som dømer i den endelege domen, når æva bryt inn og himmelen vert rulla saman som ei bok.

                                                                                                                              På same planet som Kristus sit, er det til venstre for han ei rad med personar. To av dei er våre forsvarar, og begge er kvinner. Nærast Kristus står Møy Maria med hendene lagt saman framfor bringa. Og heilt borte ved enden av rada står St. Foy. Foy kan og omsettast med  "tru".  Ho har i eine handa palmbladet som teikn på sin martyrdom.                                                     .

 

Men alle rettsaker treng og ein aktor, og på tympanumet er det Satan, og han er plassert i Helvete.

Men vi finn og ein rettstenar. Ein engel. Det er erkeengelen Mikael som sit der med si skålvekt og veg gjerningane våre. Vi ser han har ein motpart, ein demon prøver seg med eit lite tjuvtriks. Ein finger bort på eine skåla for å gi den ekstra tyngde ned.

Drama i stein (3)

 Når eg står og ser opp på tympanumet, ser eg at det er delt i tre deler. Det minste er det øvre feltet, heilt oppe under bogen. Så er der eit midtfelt og eit nedre felt. Og under kvar av dei er der ei linje med skrift. Det ser ut som eit hus med tre etasjer eller tre plan. Det største feltet er midtfeltet, medan det nedre er litt mindre i høgd. Og desse felta er viktige for å skjøne kva tympanumet vil forelje tilskodaren.
Det fortel først om tre tidsbolkar.

Det øvre feltet handlar om noko som framleis er framtid. Det er den framtida englane som held firmamentet ventar på. Då dei får ordre om å rulle himmelen saman som ein bokrull. Den dagen den andre domen vil kome, og Han som sit sentralt i tympanumet seier; "Sjå eg gjer alle ting nye," og eva bryt fram. Men det er som sagt, enno framtid,  og tympanumet fortel ikkje mykje meir om den.

 Det nedre feltet derimot fortel om det som var. Det handlar om fortida, og dei som er der, i dødsriket. Då må midtfeltet handle om notida og dei som lever i den. Både for dei som levde då tympanumet vart skapt. Og for oss som lever i vår tid. Ja, for alle som kjem til å leve i si NO-tid.

 Men dei to store felta, fortid og notid, vert og delt i eit felt til venstre, og eit til høgre, og det desse to felta fortel er to heilt ulike fortellingar.
Feltet til venstre, det over her, er prega av fred, ro og harmoni.

Medan det til høgre si fortelling er heilt motsett, Der er er det redsle, gru og fortviling som rår. Og der er det ikkje englar, men mengder av demonar.
Den nedste delen er Tartarus (tartar, tyrkar) fortel teksta. Slik vart det kalla på 1100-talet då tyrkarane var den store skrekken. I dag kallar vi det helst Helvete. Og det utan at det  skremer oss så mykje. Hovedpersonen der sit midt i sitt rike.
Motparten er den nedre venstre delen der freden råder. Det er dei himmelske salar, Paradis.

Der er mange linkar til Bibelen sine ord i desse bileta. Både i ord og likningar frå Jesus, men og mange andre. Ei som særleg fell meg i hug når eg ser på typanumet, er likninga frå Matteus 25 om domens dag, då menneska vert dømde etter sine gjerningar. Nokre går til høgre, inn i dødsriket sine salar, medan andre går til venstre.
Og eg trur at det er den dagen tympanumet si fortelling byrjar. Men først må hovedpersonane presenterast.

Drama i stein (2)

 

Om kvelden når tympanumet vert lyst opp av eit varmare lys enn dagslyset, stig scenene oppe veggen fram på ein annleis måte. Og sidan eg ikkje skjøna eit einaste ord av presten si fortelling, måtte eg søkje andre kjelder for å skjøne kva det var eg såg.
Og då syner det seg at det er ikkje den siste domens dag eg ser skildra.  Innhaldet fortel noko heilt anna enn eg trudde då eg stod nedanfor tympanumet og såg opp på alle skikkelsane der oppe.
Eg må flytte meg attende nokre hundre år, til då det vart laga i dei første åra av 1100-talet. Til dei åra og den teologien som då var rådande. Og då, som no, vart teologien tolka inn i den aktuelle politiske situasjonen.  Og den er ein del av det som vert skildra oppe over dørene.

Men det er fleire som ivrig fylgjer med i kva som skjer under dei. Det er nesten berre nasene, augene og fingrane som syner der dei nyfikne kikar fram fra frå baksida av sceneteppet. "Dette er noko som til og med englar lengtar etter å sjå inn i " (1.Pet.1.12) Dei er englar, 14 i talet.  Sceneteppet er delt i to, og engelen på toppen hald dei to delane saman.


Sceneteppet er det som vart kalla firmamentet, himmelen med sol, måne og stjerner, som er rulla saman.
La meg gå litt nærare ein av dei, der han held  himmelen mellom hendene sine. Han kikar nyfiken fram, og ventar på det utløysandet ordet, Men enno er det ikkje klart for sceneskifte. Enno er det notid. Sceneskiftet ligg i framtida. Når
 " Himmelen skal rivne og rulle seg saman som ein bokrull." (Joh. Openb. 6.14) 
På scena nedfor ventar dramaet på si fullending. Då først vil det hende.

Drama i stein. Tympanum St Foy, Conques (1)

Den lange vandringa etter pilegrimsvegen frå Le Puy til Santiago de Compostela gav meg mange aha-opplevingar.
Vi hadde vandra frå oss dette første året og var komne fram til Conques. Ein pitoresk  liten by i ei dalside, vest i fjella vi hadde gått gjennom.  Eg visste ingen ting om den då eg kom dit, men den viste seg å vere ein viktig by på pilegrimsvegen. I tillegg til at den sjølv var eit pilegrimsmål ved relikvia etter ei lita martyrjente, St. Foy. Som munkane rett nok hadde stole frå ein annan by, Agen, langt attende i tida.
Den store kyrkja var sjølvsagt vigd til henne, og over porten inn i kyrkja la eg for første gong merke til det som er kalla eit tympanum.  Ei billedfrise.
Eg hadde nok gått forbi mange andre tympanum tidlegare dette året, men dei var då utanfor mi interesse, og eg hadde ikkje festa meg ved dei.
Dette skal vere det best bevarte tympanumet i Frankrike. Om kvelden, i mørkret, tok presten kyrkjelyden med ut på torget i front av kyrkja, og fortalde om kva dei såg oppe over dørene. Det var ei levande fortelling som tilhøyrarne  var heilt med i. Der var bådde lått og respons på presten sine ord. Diverre så fekk eg ikkje med meg ei einaste ord, då alt som vart sagt var på fransk.  Men der og då, oppdaga eg kva eit tympanum var, og det vekte mi interesse for desse veggbileta som nokre gamle kyrkjer er smykka med.

Tympanumet på St.Foy kyrkja i Conques hentar sin motivkrets frå Johannes Openberring, og handlar om domens dag. Med eit sterkt biletspråk.  Vi ser at frisa opphaveleg var måla i klare og sterke fargar, noko som sikkert ikkje svekka bodskapen tympanumet skulle formidle til den og dei som stansa opp for lese bileta.
Dei var ein del av biletbibelen for dåtida sine menneske. Men kva såg dei? Eg vil gå litt nærare bileta neste gong eg skriv på sida mi.


Farga glas (5)

Eg avrundar desse bileta av dei ulike typene farga glasa eg har sett undrer vandringa vår langs Jakobsvegen, med fire glasmåleri som har eit meir moderne uttrykk. Dei er frå to kyrkjer i Frankrike, og ein kan sjå at stilen til dei to kunstnarane er nokså ulik i desse kyrkjene. Og at dei skil seg klårt ut frå dei andre typene glaskunst eg har lagt ut i dei fire tidlegare stykka.





Dei to over er frå eit lite St. Roch kapell ved landsbyen Noailhac, på åsen vest om Conques. Kapellet vart reist i 1880-åra til takk for at innbyggarane vart berga gjennom ein pestepidemi. Frå landsbyen lenger nede i lia fører det ein prosesjonsveg opp til kapellet. Kva eg ser i motiva held eg for meg sjølv, men fargane og motiva opnar opp for nokså ulike tolkingar. Vil eg tru.






Desse to  andre er frå St. Etienne-kyrkja i Aroue, eller Arüe som det skrivst på baskisk. Landsbyen ligg i ein av  dei baskiske provinsane nede ved Pyreneane  i Frankrike.

Desse har og eit modene formspråk som tiltalar meg. Og som har klare bibelske referansar. Både gjennom korset, duene og Kristusmonogrammet med alfa og omega. Interessant er det med korset som skyt nye skot og blømer.

Farga glas (4)

Det var ein skilnad mellom Spania og Frankrike når det gjaldt glaskunst - synst eg å minnast. Der var meir av det, sjølv i små landsbykyrkjer - i Frankrike enn i nabolandet lenger sør. Kanskje kyrkjene vi vitja i Spania var av eldre årgang enn i Frankrike, og derfor ikkkje hadde så mykje av den type kyrkjekunst? Dei hadde derimot dei store og mektige retablo, alterveggar, med sin rikdom av figurar og detaljar.
Dette biletet er frå den største, og eldste, av kyrkjene i ein liten landsby aust om Figeac, Montredon,

Og dette er frå ein nabolandsby litt lenger vest. St. Felix. Eg har teke med berre eit lite utsnitt på grunn av likskapen med vår norske rosemåling i toppen av vindauget.
Og personen er St.Felix, ein biskop, som og landsbyen har fått namnet sitt etter.  Kyrkja hadde og det minsta tympanumet eg såg under vandringa vår. Ein enkel relieff av Eva, Adam og slangen, i det Eva vert freista til å plukke ei frukt frå treet i hagen. Tympanumet såg ut til å vere mange hundre år eldre enn dette glasmåleriet.

 

 

I byane var kyrkjene større og hadde rikare utsmykking enn landsbykyrkjene. Også av glaskunst. Sjølv om dei ikkje kunne konkurere med dei store katedralane. Det var gjerne i koret vi fann glaskunsten i dei. Som her frå kyrkja i Condom. Det er nattverden, krossfestinga og når Jesus vert teken ned frå krossen som er motivkrinsen. Eg har teke med eit utsnitt som syner noko av rikdomen av fargar og detaljar.